Tıbbi Jeoloji Yazıları;

  AVANOS İLÇESİ DEPREMSELLİĞİ, ERİYONİT MİNERALİ VE KANSER, İÇME SUYU KALİTESİ, ARSENİK VE FLORÜR, KİL YEME ALIŞKANLIĞI, MADEN SULARI, DOĞAL RADYASYON -Dr. Eşref Atabey-Avanos sempozyumu 23-25 Ekim 2014 Avanos (Nevşehir)

AvanosSempozyumu Bildirileri  23-25 Ekim-2014 –Avanos (Nevşehir, Sayfa: 259-283.

 

AVANOS İLÇESİ (NEVŞEHİR) TIBBİ JEOLOJİK UNSURLARI VE HALKSAĞLIĞI

 

Dr. Eşref ATABEY

Jeoloji YüksekMühendisi

(Tıbbi JeolojiUzmanı)

                                      e-posta:esrefatabey@gmail.com

 

ÖZET

 

Avanosilçesinde insan sağlığı için önemli tıbbi jeolojik unsurlar; Avanos ilçesinindepremselliği, akciğer kanseri nedeni olan eriyonit mineral tozları veetkileri, içme suyunun fiziksel ve kimyasal özellikleri, içme-kullanma suyundainorganik arsenik ve florürün etkileri, Avanos çömlek toprağında doğalradyasyon, arsenik gibi ağır metaller, sıcak su kaynakları ve halk sağlığı,Kızılırmak Nehri’nin Avanos sınırları içinde kalan bölümünün su analizleri, kilve toprak yeme alışkanlığı ve sağlık etkileri gibi konularıdır (Atabey, 2009a,2009b, 2010a, 2010b, 2010c, 2013a, 2013b). Aktif bir fay olan Kızılırmak Fayı’nınuzantısı Avanos ilçe sınırları içinden geçerek Sarıhıdır köyüne doğru doğu-batıyönünde uzanmaktadır. Kızılırmak Fayı Avanos ilçe merkezi güneybatısında birkol ile güneye ayrılmaktadır.

 

         Avanos ilçe merkezi içme suyunun; pH’ı 7,4, elektrik iletkenliği 426µmho/cm, toplam sertliği 8,7, K 5,19 mg/l, Na 27,7 mg/l, Ca 43,3 mg/l, SiO295 mg/l, SO4 239 mg/l, İ 10,8 mg/l, B 19,6 mg/l’dir. ÖzkonakBeldesi’ içme suyunun  pH’ı 7,8, elektrikiletkenliği 352 µmho/cm, toplam sertliği 7,9, K 5,68 mg/l, Na 21,8 mg/l, Ca 44mg/l, SiO42  mg/l, SO211 mg/l, İ 10,8 mg/l, B 10,5 mg/l,arsenik ise 15 µg/l’dir. Avanos ilçe merkezi içme suyu sodyum-kalsiyum sülfatlısu niteliğindedir (Atabey, 2013a). Farklı tarihlerde yapılan örnekleme veanaliz sonuçlarına göre Avanos ilçe merkezi içme suyunda 41 µg/l, 45 µg/l, 46 µg/l,56 µg/l ve 61  µg/l, Kalaba’da 14 µg/l,Göynük’te 22 µg/l ve 24 µg/l, Özkonak’ta 24,7 µg/l, Mahmatlar’da 16 µg/l,Büyükayhan köyünde 29 µg/l, Bozca köyünde 20 µg/l, Kuyulukışla köyünde 52 µg/l,Küçükayhan köyünde 111 µg/l, Aktepe köyünde 32 µg/l ve Çavuşini köyünde ise 12µg/l arsenik saptanmıştır (Atabey, 2009a, 2013a).

 

Avanos ilçesınırları içinde kalan alanda Zelve vadisi, Çavuşini ve çevresindeki volkaniktüf kayaları içinde jeolojik oluşum gereği akciğer kanseri nedeni olan eriyonitminerali saptanmıştır (Atabey, 2009b, 2013a). Kızılırmak Nehri’nin Avanos KalabaKöprüsü ayağı nehir suyunun iletkenliği 1850 µmho/cm, sülfat 268 mg/, klor 297 mg/l’dir. Avanos içe merkezineiçme suyu sağlayan kuyu sularında Avanos-1: 45, Avanos-2: 46, Avanos-3: 41µg/l, şebeke suyunda 36 µg/l arsenik saptanmıştır. Değerler 2007 yılına aitolup, daha sonraki aylarda Avanos Belediyesince arsenik arıtma tesisi faaliyetegeçmiştir. Avanos içme suyu florür değeri 0,143 mg/l’dir (Atabey, 2010b, 2013a).Avanos-Nevşehir karayolunun 3.km’sinde İkibinevler Mevkii’nde Combuzbaşı,7.km’sinde Balamiç Dere içinde Fokurdak maden suyu, 5.km’sinde Çayağıl Dere’deÇayağıl (Karakaya) maden suyu, Kayaharman Bağları Mevkii’nde Kayaharman Bağlarımaden suyu ve Avanos’un 2,5 km kuzeyinde Ilıca Mevkii’nde Ballıca madensuyubulunur (Atabey, 2013a).

 

Avanos’un güneyinde yer alan sedimanter kayalar içindekibazı kiltaşı oluşumları çinko ve demir elementi eksikliği bulunan kadınlartarafından zaman zaman bir miktar yendiği gözlemlenmiştir. Ayrıca birkaç yerdepekmez toprağı oluşumu olup, bunlar pekmez kaynatılması sırasında kullanılmaktaolup, bazı sağlık riskleri taşıyabilmektedir (Atabey, 201c). Avanos Köprüsüaltındaki Kızılırmak sedimanından alınan örnekte mangan 488 ppm, toryum 8 ppm,arsenik 0,08 ppm krom 39 ppm, nikel 60 ppm saptanmıştır. Yine çömlek yapımındakullanılan kırmızı çamurtaşlarında kurşun 32 ppm, mangan 732 ppm, baryum 710ppm, krom 27 ppm, bakır 36 ppm ve nikel 28 ppm tesbit edilmiştir (Atabey, 2010a,2013).

 

Avanos ilçesi merkezi kuzeydoğusunda yer alan kırmızıçakıltaşı, çamurtaşı kaya birimi doğal radyoaktivite içermektedir (Atabey,2013b). Avanos Merkezi içme suyu örneklerinde ölçülen toplam beta aktivitederişimleri; 2980 mBq/l, 3470 mBq/l ve 3550 mBq/l saptanmıştır. Bu değerler DünyaSağlık Örgütü’nün tavsiye ettiği 1000 mBq/l değerinden daha büyüktür (Özçıtak,2012).

 

Anahtar Kelimeler: Nevşehir,Avanos, Tıbbi Jeoloji, Halk Sağlığı, Eriyonit Minerali ve kanser, İçme suyu,Arsenik, Florür, Doğal Radyasyon, Kil yeme alışkanlığı, Ağır metaller.

 

GİRİŞ

Avanos ilçesi sınırları içinde farklıyaşlarda ve özellikte magmatik, volkanik, metamorfik ve sedimanter kayaçlarbulunmaktadır (Atabey, 1989). Bu kayaçların bileşimlerinde bulunan elementlergerek toprak, gerekse yer altı suyu bünyesine de geçmekte vezenginleşmektedirler. Bu elementlerin toprak ve yer altı suyundaki az ya da çokolmaları bir şekilde topraktan besinlerle ve yer altından su ile almaksuretiyle insanların sağlığı için çok önemli olmaktadır. Bu gibi jeolojiksüreçler ve unsurların insan sağlığı üzerindeki olumlu ya da olumsuz etkileriTıbbi Jeoloji konusu içine girmektedir (Atabey, 2005).

Bu makalede Avanos ilçe sınırları içindekialanda (Şekil 1) insan sağlığı için risk oluşturabilecek jeolojik unsurlarbelirlenerek, bunların tanımlamaları yapılmıştır. Sırasıyla Avanos ilçesiningenel jeolojik özellikleri, cevher yatakları, depremselliği, mineral tozları veetkileri, içme-kullanma suyu kalitesi, içme suyunda arsenik ve florür sorunu,sıcak su kaynakları, insanlarda kil yeme alışkanlığı, doğal radyasyonkaynakları ve insan kaynaklı çevresel etkilerden söz edilmiştir.

 

Şekil 1-Avanos ilçesi bulduru haritası.

 

Avanos ilçesi genel jeolojik özellikleri

 

Avanos ilçesi sınırları içindePaleozoyik yaşta metamorfik, Mesozoyik-Tersiyer yaşında magmatik, volkanik, vesedimanter kayaçlar ile Kuvaterner yaşında alüvyon örtü kayaları bulunmaktadır(Atabey, 1989). Metamorfikkayalar; 542-251 milyon yıl yaşında olan şist, kuvarsit, mermer, fillat türü ve299-251 milyon yıl yaşında olan mermer kayaları ile temsil edilir.  Avanos merkezi kuzeyinde idiş dağı’nda,Mahmatlar doğusu ve kuzeydoğusunda yüzeyler (Şekil 2,3). Plütonik (derinlik)kayaları; Üst Kretase-Paleosen yaşında (70-54 milyon yıl) granitoyit, gabro,monzonit ve granit kayalarından oluşur. Bu tip kaya birimleri İdiş Dağı’ndaAvanos ile Göynük arasında, Avanos’un kuzeydoğusunda,  K.Ayhan ve B. Ayhan köyleri güneydoğusundagörülür (Şekil 2, 3).

Sedimanterkayalar farklı yaşta denizel ve karasal çökellerle temsil edilir. Bunların birbölümü Alt-Orta Eosen yaşında (55-40 milyon yıl), bir bölümü Oligosen-AltMiyosen yaşında (33-20 milyon yıl), bir bölümü ise Üst Miyosen-Pliyosen yaşında(11-2,5 milyon yıl), bir bölümü de Pliyosen yaşındadır (5-2 milyon yıl).  Kızılırmak Nehri kıyısında ve derelerde  Kuvaterner yaşında (2,5-0,11 milyon yıl) eskialüvyonun çakıltaşı ve kumtaşları ile bir çok yerde traverten ve yamaç molozuyer alır (Şekil 2,3). Volkanik kayalar ise geniş alanları kaplayan farklı türdekikayalardır. Bunlar; Üst Kretase yaşında (70-65 milyon yıl) spilitik bazalt, ÜstMiyosen yaşında (11 milyon yıl) piroklastikler, andezit, bazalt, dasit veriyodasit kayaları, Üst Miyosen-Pliyosen yaşında (11-2,5 milyon yıl)piroklastik kayalarla, Pliyosen yaşında (5-2 milyon yıl) piroklastik kayalar,Kuvaterner yaşında (2,5-0,011 milyon yıl) piroklastikler ve andezit kayalarıdır(Şekil 2, 3).

 

A                                             B

Şekil 2– A- Nevşehir ilinin 1/500.000ölçekli jeoloji haritası (MTA, 2009) üzerinde Avanos ilçesi içinde kalan kaya

         birmleriningösterimi, B- Kaya birimlerinin açıklamaları.

 

 

 

Şekil 3–Avanos ilçesi 1/100.000 ölçeklijeoloji haritası (Atabey, 1989; MTA, 2010; Türkecan ve diğerleri, 2005)’den

düzenlenmiştir(PMb, PMt simgeli alanlar Paleozoyik yaşlı metamorfik kayalar, Mzb simgelialanlar Mesozoyik yaşlı mermerler, ¥b simgeli alanlar Kretase-Paleosen yaşlıgranit kayaları, Ta, Te, Ty, Tt simgeli alanlar Eosen, Paleosen, Oligosen,Miyosen yaşındaki sedimanter kayalar, Tük, Tüc, Tüt simgeli alanlarvolkanosedimanter, Qa simgeli alanlar Kuvaterner alüvyonu, Qt simgeli alanlarise traverteni göstermektedir).

        

Yeraltı kaynakları

 

Avanosilçe sınırları içinde kil ve kaolen oluşumları bulunmaktadır (Şekil 4). Avanoskuzeyi ve batısında Yel değirmeni tepe kuzey yamacında hematit yatağı vardır(Atabey ve diğerleri, 1988). Kayahamamı, Çakmaklı,Başağılın, Çakmakkaya sahalarında; % 13-34 Al2O3, %0,54-2,5 Fe2O3  tenörlü, 1.325.000 ton görünür, 2.325.000 tonmuhtemel kaolen rezervi vardır. Avanos ilçesi Killi tepe Mevkii’ndeki kaolen, seramik ve refrakterhammaddesi için uygundur (Kırıkoğlu, 1999). Avanos Beşağılın Mevkii kaolen oluşumu kalınlığı50-100 cm arasında olup, % 30’dan fazla Al2O3 içerir(Alp, 1978). Avanos ilçesi merkezi; Killik, Sivri, KayaharmanMevkileri ile Karadağ-Killit tepe, Topraklık sırtı, Ağtepe, Kemercik Dağlarmevkiinde kil bulunur. Killik mevkii kili, plastik olup, kalıplanabilirözelliktedir. Sivri mevkiindeki kil, ince seramik hammaddesi olarak kullanılamaz.Kayaharman Mevkii’ndeki kil ise döküm kalıplarında ve plastikliği arttırmakiçin ince seramikte sınırlı miktarda kullanılır. Karadağ Killik tepedeki kil; %15 camsı malzeme (sanidin, albit, oligoklas), % 85 killi malzeme montmorillonittürüdür. Topraklık sırtındaki kil ise; limonitleşmiş killi maddi olup, % 20kalsit, % 10 sanidin ile kuvars içeren marnlıdır. Bu kil 4 km genişliğindehorizonlar halinde olup, kiremit yapımında kullanılır  (MTA, 1980). Avanos’da orta kalitede 20.153.750m3 mümkün rezervli kum çakıl vardır. Kızılırmak Nehri’nin, Nevşehir ili sınırlarıiçinde kalan Bozcu köyü Mevkii’nde 1 adet (Bayramhacılı HES), Sarıhıdır köyü Mevkii’nde1 adet (Sarıhıdır HES), Avanos batısında 3 adet (Cemel-1 HES, Cemel-2 HES veCemel-3 HES) bulunmaktadır.

 

 

 

Şekil 4– Nevşehir ilinin yer altıkaynakları haritası (MTA, 2009) üzerinde Avanos ilçesi içinde kalan kaynakların

         gösterimi.

 

AVANOS İLÇESİ TIBBİJEOLOJİK UNSURLARI VE HALK SAĞLIĞI

 

            Bu bölümdeAvanos ilçesinin depremselliği, eriyonit mineral tozları, içme suyu kalitesi,içme suyunda arsenik ve florür, altın madeni ve yer altı suyu ilişkisi,madensuyu kaynakları, insanlarda kil yeme alışkanlığı, doğal radyasyonkaynakları ve ağır metaller konuları anlatılmıştır.

AVANOSİLÇESİNİN DEPREMSELLİĞİ

 

Kızılırmak Nehri boyunca doğu batı yönünde devameden aktif  Kızılırmak ana Fayı yer alır.Bu ana faya verev ve parelel olan birçok fay gelişmiştir. Avanos’un batısı Balkaya Mevkii’ndeki travertenile Sarıhıdır köyündeki traverten oluşumları bu fayın üzerinde gelişmiştir(Atabey ve diğerleri, 1988). Avanos ilçesi Türkiye depremharitasında 3.derece deprem kuşağı içinde görülmektedir. Ancak aktif KızılırmakFayı üzerinde olması nedeniyle 1. Derece deprem riski altındadır.

AKCİĞERKANSERİ NEDENİ OLAN ERİYONİT MİNERALİ İÇEREN VOLKANİK TÜF KAYALARININ DAĞILIMI

 

Eriyonit, zeolit grubuminerallerden birisi olup, genelformülü: Ca4,5 (Al9Si27O72). 27H2O)35’dir.Eriyonit mineralinin kristal yapısı dolayısıyla epidemiyolojik olarakinsan ve hayvanlar için kanserojen olduğubilinmektedir (Barış, 1987). Eriyonit minerali kapalı tuzlu sulu göllerdeçökelen volkanik malzemenin göl suyu ile kimyasal tepkimesi sonucu oluşmaktadır(Atabey, 2002a, 2002b, 2002c). Bu alanlarda yüzeylenen volkanik tüf kayalarıiçinde (Şekil 5A) iğnemsi yapıda eriyonit mineralleri görülür (Şekil 5B). Buiğnemsi kristaller mikroskopik boyutta olup, solunum yoluyla akciğerleresaplanmakta ve akciğer ve karın zarı kanserlerine yol açmaktadır (Şekil 5C)(Barış, 1987, Barış ve diğerler, 1987, Barış ve Atabey, 2009).

 

 A                                   B                                    C

Şekil 5- A- Eriyonit mineralleri içeren sarı renkli, pomzaparçalı volkanik tüf kayası (Tuzköy-Gülşehir) (Atabey,

2009a),B– Eriyonit iğnecikleri SEMgörüntüsü (Atabey, 2009a), C-Bir hastaya ait akciğer filminde kalsifiye pleral plaklar (Barış,1987).

 

Şekil 6’da Nevşehir ilindeki akciğer kanseri nedeniolan Eriyonit minerali içeren volkanik tüf kayalarının kabaca dağılımıverilmiştir. Bu haritadaki kırmızı alanlar eriyonit minerali riski olabilecekalanlardır. Ayrıntılı etüt gerekir. Bu haritaya göre Avanos ilçe sınırlarıiçinde kalan Zelve Vadisi ile Çavuşini, Sarıhıdır köyü eski yerleşim alanındakitüflerin batıya doğru uzantısı olan yerler eriyonit minerli bakımındanaraştırılmadan herhangibir tesis, yapı kurulmadan önce, imara esas çalışmalardadikkate alınmalı, yeni yerleşime açılmamalıdır.

 

 

 

Şekil 6- Nevşehir, Kırşehir, Kayseri veAksaray arasındabulunan eriyonitli volkanik tüf kayalarının dağılımı (kırmızı

         alanlar) (Atabey, 2008b; 2009a, 2013).

 

Sarıhıdır köyü: Avanos ilçemerkezi’ne yakın olan Sarıhıdır köyü eski yerleşimi (1958 yılından önce)falezli ve sarp kayalık alandan farklı araştırmacılarca alınan örneklerdeeriyonit minerali saptanmıştır (Barış, 1987, Temel ve Gündoğdu, 1996). Sarıhıdırköyü eski yerleşim alanı temel kayasından x: 60057, y: 82066, x: 67917, y:89091 ve x: 67920, y: 89107 koordinat noktalarından  test etmek amacıyla 2007 yılında üç adet örnekalınmıştır. Her 3 örneğin analiz sonucunda eriyonitminerali saptanmıştır (Atabey ve Ünal, 2008) (Şekil 7). Burada yapılan tıbbiçalışmalarda  ignimbrit, tüfler içindeinsanlarda akciğer kanseri vakaları tesbit edilmiştir (Barış, 1987). Sarıhıdırköyünün şu anda bulunduğu alanda eriyonitli volkanik tüf kayalarıbulunmamaktadır.  Ancak, eriyonitli tüf kayalarının buraya karşı taraftakitaş ocağından taşınarak evlerin duvarlarında kullanıldığı görülmektedir (Şekil8). (Atabey, 2002b; 2007; 2009a). Yeni yerleşimyerinde yaşayanlarda, daha önce eski Sarıhıdır köyünde doğmuş ve bir süreyaşamış olmalarından dolayı akciğer kanseri vakaları görülmüştür. Ancak kansereyakalanma oranı yeni yerleşim alanında eriyonitli kayaların olmayışı nedeniyleazalmaktadır. Tıbbi araştırmalara göre; yeni Sarıhıdır köy sakinlerinde akciğerkanseri riskinin azaldığı, eski köy yerleşim alanında doğup da belli süre oradayaşamış olanlarda hastalık tesbit edildiği, yeni köyde doğanlarda riskinsaptanmadığı görülmüştür. Bunun nedeni yeni yerleşim alanında kanser nedenieriyonitli volkanik tüf kayasının olmayışı, eskisi kadar tozlara maruzkalınmamasıdır.

 

 A                              B                               C

Şekil 7– A, B-Sarıhıdır köyü tüflerden alınan örneğin SEM görüntüsü,C-Element grafisi (Atabey, 2009a, 2013).

 

 

 

Şekil 8- KızılırmakNehri sağ kanadında kurulmuş olan eski Sarıhıdır köyü (Nehrin doğuyamacı-resimde sağ taraf) (Atabey, 2007b, 2009a, 2013).

 

Zelve: Zelve vadisinde yamacın alt seviyesinde, gölselkireçtaşı, kiltaşı, kumtaşı birimialtında yer alan ve bir zon oluşturan (Şekil 8A), yine Paşabağında yüzeyleyentüflerde (Şekil 8B) zeolit minerallerinden analsim,  eriyonit mineralleri saptanmıştır (Atabey, 2009a).

Çavuşini köyü: Çavuşini köyü eski evlerinduvarlarında alınan örnekte eriyonit minerali saptanmıştır. Eski evlerinduvarlarında eriyonitli volkanik tüf kayası kullanıldığıgörülür (Şekil 8C) (Atabey, 2009a). Çavuşini köyü çeşme yakınındaki eskievlerin duvarından alınan ponza, andezit, bazalt çakıllı, beyaz, bej,kahverengi volkanik tüf örneğinde (koordinatı: x: 61022, y: 82801) eriyonit minerali saptanmıştır (Atabeyve Ünal, 2008, Atabey, 2010a, 2013a).

 

   

A                          B                                   C

Şekil 8– A-Zelve vadisi, B- Paşabağı Mevkii,C- Çavuşini köyü (Atabey, 2009a,2013a).

 

AVANOSİLÇESİ İÇME-KULLANMA SUYU KALİTESİ

 

Yer altı suyu gölsel kumtaşı, kiltaşı, tüfit ve killikireçtaşından oluşan kaya biriminden beslenmektedir. İçme suyu analiz sonuçlarıÇizelge 1’de verilmiştir. İçme suyu kuyular vasıtasıyla temin edilmekte olup,2009 yılında arsenik arıtma tesisi kurulmuştur (Şekil 9). Yer altı suyu gölselkumtaşı, kiltaşı, tüfit, killi kireçtaşı ve tabanda metamorfik ve granitoiyitkayalarından beslenmektedir.  Beldeninşebeke suyu, merkeze 4 km güneydeki kuyulardan sağlanır. İçme suyu analizsonuçları Çizelge 14’de verilmiştir.

Çizelge 1- Avanos ve ÖzkonakBeldesi içme suyu analiz değerleri (Avanos içme suyu örneği 22 Ekim 2009’dailçe

şebekesuyundan, Özkonak içme suyu örneği 3 Ekim 2007’de belde şebeke suyundan  alınmıştır) (Atabey, 2012).

 

 

pH

 oC

NaCl

Toplam

sertlik

Kalıcı sertlik

K

Na

Ca

Mg

SiO2

Avanos

7,4

426

21

0,214

8,7

0,0

5,19

27,7

43,3

11,3

95,8

Özkonak Bel.

7,8

352

 

 

7,9

0,0

5,68

21,8

44,0

7,57

42,0

 

HCO3

Cl

SO4

NO3

İ

B

Fe

Sr

Ba

 

Avanos

239

9,55

10,8

19,6

1,36

0,25

0,05

 

 

 

Özkonak Bel.

211

3,72

10,5

 

 

0,1

 

0,8

0,15

 

 

Avanos ve Özkonak içme suyu kalsiyumsodyumlu-bikarbonatlı sudur. Özkonak beldesi içme suyu, kalsiyumlu sodyumlu bikarbonatlı sudur.

 

 

Şekil 9- Avanos ilçe merkezine içmesuyu arsenik arıtma sistemi.

 

Avanos ilçe merkezinden geçen Kızılırmak Nehri’ninanaliz sonuçları Çizelge 2A ve 2B’de verilmiştir

Çizelge 2- A- Kızılırmak Nehri suanalizi (Avanos doğusu Avanos-Kalaba köprüsü), B- Kızılırmak Nehri su analizi

         (Avanos5 km batısı ) (Genç ve diğerleri, 2006).

 

 

A                                             B

Çizelge 2- A ve B’de ki çizelgelerde  nehir suyunda sülfat, klor ve bor’un belirginoranda fazla olduğu görülmektedir.

 

AVANOS İLÇESİİÇME-KULLANMA SUYUNDA İNORGANİK ARSENİK VE ETKİLERİ

 

Arsenik; renksiz, kokusuz ve doğadayaygın olarak bulunur. Nadiren saf element niteliğinde, kimyasal olarak; kararsızkalsiyum, sodyum ve potasyum arsenatları ile sülfit ve oksitlerişeklindedir. Arseniğin yaygın olan üç inorganik formundan realgar kırmızı arsenik (Şekil 10A), orpiment sarı (Şekil 10B) arseniktir.  Arsenik doğal sularda: 0,2-1,0 µg/l olarakbulunur. Yer altı suyunda zehirleyici (toksik) eser elementlere göre arsenik,hem yükseltgen, hem de indirgen koşullarda ve doğal sularda pH değerlerinde (pH6,5-8,5) tipik olarak bulunan görece hareketli bir elementtir. Arsenik pek çokyükseltgen halde (-3, -1, 0. +3 ve +5) bulunabildiği halde, doğada inorganikolarak en çok üç değerlikli arsenit (As (III)) ya da beş değerlikli arsenat (As(V) oksianyonları şeklinde bulunmaktadır (Smedley ve Kinniburgh, 2005). Uzunsüre arsenikli su tüketildiğinde deride keratozis, mesane ve akciğer kanseriolabilmektedir (Şekil 11A, 11B, 11C, 11D).

 

 

A                 B                         

Şekil 10-  A- Realgar, B- Orpiment  (Atabey, 2008b; 2009b).

 

  

              A                          B                     C                 D

Şekil 11-  A-Ayak tabanlarında gelişen keratozis, B-Tırnaklarda gelişen keratozis  (Atabey, 2009b, 2013),

C, D- Vücutta gelişen keratozis (Finkelman ve diğerleri, 2001).

 

Avanos ilçesi bazı topraklarında veiçme sularında arsenik saptanmıştır. Avanos çanak-çömlek hammaddesini oluşturanY: 56200, X:90100 koordinatlı noktadan, kırmızı çamurtaşından alınan örnekte %37 arsenik saptanmıştır (Şekil 12A)(Atabey ve Ünal, 2008)

Avanos’a içme suyu sağlayan kuyularınyer aldığı formasyon piritli düzeyler içermekte olup, bu suda arsenopiritedönüşebilmektedir (Şekil 12B). Bu gibi yerlerde tıbbi  jeolojik araştırma yapılarak, zonlar kapatılarakgeçilmelidir (Şekil 13A). Nitekim Sarıhıdır köyü güneyindeki formasyondaki sukaynağı (bu formasyon aynı zamada Avanos içme suyu sağlayan kuyularındabulunduğu formasyon) arsenik içermektedir (Şekil 13B).

 

 

A                                                       B                         

Şekil 12-  A- Bünyesinde arsenik bulunan kırmızıçamurtaşları, B-  Bünyesinde arsenik bulunan,tabakalı kumtaşı,

kiltaşı ve tüfitten oluşan kayabirimleri. Kahverengi, koyu renkli seviye piritli olup, arseniğin kaynağınıoluşturur (Ürgüp kuzeyi-kayseri yolu kıyısı), (Atabey, 2008b, Atabey, 2009b,2013a).

 

 

A                                             B                

Şekil13-  A-Piritli zondan geçen bir içme suyu kuyusu, B- Sarıhıdır köyü güneyindeki  veköye içme suyu sağlayan kaynak (Atabey, 2008b, Atabey, 2009b, 2013a).

 

Şekil 3-  Avanos ilçesi içme sularında arsenikkonsantrasyonları (Mikrogram/litre) (Atabey, 2009a, 2013a).

 

Yerleşim merkezi

Arsenik konsantrasyonu

(µg/l)

Tarih

Avanos

Avanos Merkez

45, 46, 41, 56, 61, 36

10.10.2007,   2009

Kalaba

14

2009

Göynük

22, 24, 56, 77

10.10.2007,   2009

Özkonak

24,7

10.10.2007,   2009

Mahmatlar

16

2009

Büyükayhan köyü

29, 43, 38

2009, Ekim 2010, Kasım 2010

Bozca köyü

20

2009

Kuyukışla köyü

52

2009

Küçükayhan köyü

111, 102, 80

2009, Ekim 2010, Kasım 2010

Aktepe köyü

32

2009

Çavuşin köyü

12

2009

 

AVANOS İLÇESİİÇME-KULLANMA SUYUNDA FLORÜR VE ETKİLERİ

 

Gaz halindeki olan flor, suda florür olarak tanımlanır. Zehirli bir gaz olan flor (sembolüF’dir) yüksek elektro negatifliğe sahip bir eser elementtir. Organik veinorganik flor elementi kaya, toprak, su ve bitkilerde bulunur. Bu elementiinsanlar, su, bitki ve hayvanları besin olarak tüketerek alırlar. Flüorit ise bir mineral adıdır (Atabey, 2009a). İçtiğimiz suda farklı oranlarda flor (florür) elementibulunur. Florür, özellikle kemik ve diş yapısı için yararlıdır. Ancak, uzunsüreli litrede 0,5 mg’dan az ya da litrede 1,5 mg’dan fazla içme suyu ileflorür alındığında insan ve hayvan sağlığını olumsuz yönde etkilemektedir.İnsanlarda tipik belirtileri; diş florozisi veya diş minesinin lekelenmesi yada hareli yapı kazanması (Şekil 12A, 12B), eklem hareketsizliği, bacaktaçarpıklaşma, belkemiği ile ilgili kamburlaşma gibi dış görüntüler  içerendeğişik oluşumları içerir (Atabey, 2010). Çocuklarda  beslenme eksikliği ile birleşen florozis,kemikte şiddetli  bozulmalara nedenolabilir. Hayvanlarda da tüylerinde ve yünlerinde kabarma ve dökülmeler,zayıflama, ishal görülmektedir (Atabey, 2010).

Sarıhıdır köyünün 1 km kuzeyinden gelen kaynak suyunda 15.06.2007’dealınan su örneğinde: 2,8 mg/l, aynı kaynaktan 31.07.2007’de alınanörnekte 2,24 mg/l florür saptanmıştır (Atabey ve Ünal, 2008). Florcazengin suyun içilmesi sonucunda insanların dişlerinde florozis oluştuğu görülmüştürgelişmiştir (Şekil 14A, 14B). Avanos ilçesi su kaynaklarının bir kısmıgranitoidik kayalarla ve kiltaşı kayalarıyla ilişkilidir. Bu kayalarda flor yeraltısuyu ile kimyasal tepkimeye girerek içme suyunda konsantrasyonlarıartmaktadır. Bu nedenle yerleşim yerleri içme sularında florürkonsantrasyonları dikkate alınmalıdır.

 

 

A                                             B

Şekil 14- A, B-Diş florozisi vakaları  (sarıhıdır ve Bayramhacı köyleri) (Atabey,2008c; 2010a, 2013a).

 

 

ALTIN MADENİ VE YER ALTI SUYU

 

Kayseri  Merkez ilçesiHimmetdede  ve Düğer Beldeleri ileNevşehir ili Avanos ilçesi Kalaba Beldesi arasında yer alan 70 ay sürmesiplanlanan altın madeni işletmesi prosessırasında gerekli olacak ham su ihtiyacının yer altı suyundan temin edilmesininplanlandığı ve proses için yaklaşık 60 l/s su kullanılması planlanmakta olup,açılacak olan kuyularla yer altı suyundan sağlanacaktır  (Golder Associates, 2013).

Yer altı suyu çekimi yapılacak olan havzanınyüzeyi yaklaşık 3-10 m bazen 15 kalınlığında gölsel kireçtaşı kayasıdır. Bazıalanların yüzeyi kaliş karbonat tabakası yer alır. Kireçtaşı altında kırmızı,kahverengi çamurtaşı ve gri, mavimsi, yeşilimsi kiltaşı yer alır. Bu havzanınsuyu tatlı su olup, kurak bölge olduğundan sıcak mevsimlerde yer altı suseviyesi düşecektir. Saniyede 60  litreyer altı suyu çekimi yapıldığı taktirde mevcut sulama kuyularındaki su seviyeleridüşer.  Tarım toprakları nemini yitirir, toprakçoraklaşır. Bitkiler, ekinler, çiçekler yetişemez. Sonuçta böcekler, arılar,topraktaki canlılar yok olur. Ayrıca su seviyeleri düşeceğinden, yer altı suyupH dengelerinde değişiklik olacak ve kuyu sularında arsenik konsantrasyonlarıartacaktır.

Bu havzadaki tatlı yer altı suyumadenin ihtiyacında değil, insanların su ihtiyacında kullanılmalıdır. Nevşehirilinin birçok yerleşim yerinde yaşayanlar, buna Avanos ilçesi köyleri de dahilolmak üzere arsenikli su tüketmektedirler (Atabey, 2009a, Atabey, 2013a). Avanossınırları içinde tatlı su akiferi Kalaba Ovası’dır. Tatlı su sıkıntısı çekenAvanos ilçesi için buradaki tatlı su rezervinden yararlanılması öncelikliolmalıdır.

Atıklar ve siyanür riski

 

Projenin arazi hazırlık, inşaat ve işletme aşamasındameydana gelebilecek katı atıklar; personelden kaynaklı evsel katı atıklar(yaklaşık 201 ve 402 kg/gün), ambalaj atıkları, atık yağlar, tehlike atıklar vetıbbi atıklar olacaktır. 50,58 milyon ton ekonomik olmayan kayaç (madenpasası), depolama sahasına nakledilecektir (Golder Associates, 2013). Yığınliç alanı, atık havuzları oluşturulacaktır.

 

Siyanürle liç yöntemiyle altınişletmesi yapacak olan tesis, siyanürün çevrede yaşayanlar üzerinde olumsuzsağlık etkileri için önlemler alınmalıdır.Siyanür yüksek konsantrasyonlarda toprak mikroorganizmaları için toksiktir vetoprak yoluyla yer altı suyuna geçebilir. Siyanür havadan, içme sularından,toprağa temas eden cilt yoluyla, siyanür bulaşmış yiyeceklerin tüketilmesiylevücuda alınabilir.

Siyanür türleri arasında en zehirliolanı moleküler HCN’dir. Serbest siyanür (HCN, NaCN ve KCN) insan vehayvanların bünyelerine solunum, sindirim ve deri yoluyla olmaktadır(Karadeniz, 1996). Kompleks siyanürler, serbest olanlar kadar zehirli değildir.İnsanlar ve suda yaşayan diğer canlılar için zehirleyici etkisi olan serbest vekompleks siyanürler ve tiyosiyanatları içeren atık suların, yüzey ve yer altısularına karışmaları önlenmelidir (Karadeniz, 1996).

Solunumyoluyla alınan yüksek miktarda siyanür insan için son derecezararlıdır. Kısa sürede beyin ve kalbi etkileyerek koma ve ölüme nedenolabilir. Düşük düzeyde siyanüre uzun süre maruz kalma sonucunda solunumgüçlükleri, kalp ağrısı, kusma, kan değişiklikleri, baş ağrısı ve triod bezindebüyüme ortaya çıkabilir (Barış ve Atabey, 2009). Besinlerle alınan yüksek miktarlardaki siyanür de yine solunumdarlığı ve derin nefes alıp verme, konvülsiyon, bilinç kaybı ve ölümlesonuçlanabilir. Kanda siyanür düzeyi yüksek olan kişilerde ayrıca el ve ayakparmaklarında zayıflama, yürüme güçlüğü, görmede bozukluk, sağırlık, tiriodbezi fonksiyonlarında azalma oluşabilir.  Cilde siyanür teması irritasyon ve yaraların açılmasına neden olabilir. İnsanda gösterilememekte birlikte,hayvan deneylerinde siyanürün doğumsal  bozukluklara neden olabildiği ve üreme sisteminin etkilendiği gösterilmiştir (Barışve Atabey, 2009). 

MADENSUYUKAYNAKLARI

 

Avanos ilçe sınırları içinde Combuzbaşı (İkibinevler),Fokurdak, Çayağıl (Karakaya), Kayaharman Bağları, Ballıca ve Gölbağları madensuyu kaynakları bulunmaktadır. Bunlara ait analizler Çizelge 4, 5, 6, 7, 8 ve9’da verilmiştir.

Combuzbaşı (İkibinevler) madensuyu: Nevşehir-Avanos karayolunun 3. km’sinde İkibinevler Mevkii’ndeyolun yaklaşık 300 m doğusunda bulunur. Alacaşar tüfleri içinde gelişmiş çatlaksistemine bağlı olarak yüzeye çıkar. Halk tarafından içmece ve banyo amaçlıkullanılır (Erzenoğlu, 1995, Atabey, 2013).

 

Çizelge 4- Combuzbaşı(İkibinevler) madensuyu analiz değerleri (Erzenoğlu, 1995,Atabey, 2013a).

 

Sıcaklık

(0C)

Debi

(l/sn)

pH

Elektriksel iletkenlik (µmho/cm)

Sertlik

(AS)

K

(mg/l)

Na

(mg/l)

Ca

(mg/l)

Mg

(mg/l)

As

(toplam)

21,5

0,025

7,21

11000

88,17

196

3350

96

56

0,94

Li

(mg/l)

HCO3

(mg/l)

SO4

(mg/l)

Cl

(mg/l)

I

(mg/l)

F

(mg/l)

CO3

(mg/l)

B

(mg/l)

SiO2

(mg/l)

CO2

(mg/l)

8,3

3692

298

3000

0,5

2,6

<1

35

86

364,23

 

Madensuyunun; sodyum, klor, sülfat veelektriksel iletkenliği fazla olup, içilmesi sakıncalıdır.

 

Fokurdak madensuyu: Nevşehir-Avanos karayolunun 7. km’sinde güneye ayrılan1,5  km’lik stabilize yolla gidilir.Balamiç Dere içinde yolun kıyısındadır. Kaynak Kızılırmak çakıltaşı içindenyüzeye çıkar. Yöre halkı tarafından içme amacıyla kullanılır (Erzenoğlu, 1994,Atabey, 2013).

 

Çizelge 5- Fokurdakmadensuyu analiz değerleri (Erzenoğlu, 1995, Atabey, 2013a).

Sıcaklık

(0C)

Debi

(l/sn)

pH

Elektriksel iletkenlik (µmho/cm)

Sertlik

(AS)

K

(mg/l)

Na

(mg/l)

Ca

(mg/l)

Mg

(mg/l)

As

(toplam)

17

0,02

8,45

9000

12,21

140

2850

76

6,8

1,7

Li

(mg/l)

HCO3

(mg/l)

SO4

(mg/l)

Cl

(mg/l)

I

(mg/l)

F

(mg/l)

CO3

(mg/l)

B

(mg/l)

SiO2

(mg/l)

CO2

(mg/l)

7,6

3045

293

2495

<0,5

3,5

<1

31

43

17,29

 

Madensuyunun; sodyum, klor, sülfat,florür, bor ve elektriksel iletkenliği fazla olup, içilmesi sakıncalıdır.

 

Çayağıl (Karakaya) madensuyu: Avanos-Nevşehir karayolunun 5. km’sinden kuzeye ayrılan 300m’lik patika yolla Çayağıl Dere vadisinde kaynağa ulaşılır. Sahadagüneybatı-kuzeydoğu uzanımlı fay sistemleri gelişmiştir. Madensuyu bu faysistemine bağlı olarak Karadağ üyesine ait tüfler içinden yüzeye çıkmaktadır.Yöre halkı tarafından içme amaçlı kullanılır (Erzenoğlu, 1995, Atabey, 2013).

 

Çizelge 6- Çayağılmadensuyu analiz değerleri (Erzenoğlu, 1995, Atabey, 2013a).

 

Sıcaklık

(0C)

Debi

(l/sn)

pH

Elektriksel iletkenlik (µmho/cm)

Sertlik

(AS)

K

(mg/l)

Na

(mg/l)

Ca

(mg/l)

Mg

(mg/l)

As

(toplam)

16,5

0,05

7,17

13.500

28,85

246

3730

114

56

0,35

Li

(mg/l)

HCO3

(mg/l)

SO4

(mg/l)

Cl

(mg/l)

I

(mg/l)

F

(mg/l)

CO3

(mg/l)

B

(mg/l)

SiO2

(mg/l)

CO2

(mg/l)

11

3801

317

4000

<0,5

2,4

<1

31

30

411,17

 

Madensuyunda; sodyum, klor, sülfat,florür, bor ve elektriksel iletkenliği fazla olup, içilmesi sakıncalıdır.

 

Kayaharman Bağları madensuyu: Avanos-Nevşehir yolunun 7. km’sinde, yolun yaklaşık 100 mgüneyinde Kayaharman Bağları Mevkii’nde açılmış bir sondaj ve çevresinden çıkar.Tuzköy formasyonu içinde açılmış olan bir kuyudan yüzeye çıkar (Erzenoğlu,1995, Atabey, 2013).

 

Çizelge 7- KayaharmanBağları madensuyu analiz değerleri (Erzenoğlu, 1995, Atabey,2013a).

 

Sıcaklık

(0C)

Debi

(l/sn)

pH

Elektriksel iletkenlik (µmho/cm)

Sertlik

(AS)

K

(mg/l)

Na

(mg/l)

Ca

(mg/l)

Mg

(mg/l)

As

(toplam)

24

0,01

8,47

8000

15,29

190

3250

27

49

1,2

Li

(mg/l)

HCO3

(mg/l)

SO4

(mg/l)

Cl

(mg/l)

I

(mg/l)

F

(mg/l)

CO3

(mg/l)

B

(mg/l)

SiO2

(mg/l)

CO2

(mg/l)

3

2233

319

3550

<0,5

2,0

96

29

5,3

12,11

 

Madensuyunda; sodyum, klor, sülfat, florür, bor ve elektriksel iletkenliği fazlaolup, içilmesi sakıncalıdır.

 

Ballıca madensuyu: Avanos’un yaklaşık 2,5 km kuzeyinde Ballıca Mevkii’nde dereiçindedir. Kaynağa patika yolla gidilir. Kaynak doğu-batı uzanımlı bir faysistemine bağlı olarak dere içinde yüzeye çıkar. Yöre halkı tarafından içme vebanyo amaçlı kullanılır (Erzenoğlu, 1995).

 

Çizelge 8- Ballıcamadensuyu analiz değerleri (Erzenoğlu, 1995, Atabey, 2013a).

Sıcaklık

(0C)

Debi

(l/sn)

pH

Elektriksel iletkenlik (µmho/cm)

Sertlik

(AS)

K

(mg/l)

Na

(mg/l)

Ca

(mg/l)

Mg

(mg/l)

As

(toplam)

15

0,3

6,5

1100

32,77

3,4

24

261

35

<0,01

Li

(mg/l)

HCO3

(mg/l)

SO4

(mg/l)

Cl

(mg/l)

I

(mg/l)

F

(mg/l)

CO3

(mg/l)

B

(mg/l)

SiO2

(mg/l)

CO2

(mg/l)

<0,1

714

127

16

<0,5

0,35

<1

<0,1

94

345

 

Ballıca madensuyu; kalsiyumlu magnezyumlu bikarbonatlısudur.

 

Gölbağları madensuyu: Avanos Sarıhıdır köyünün yaklaşık 1,5 km kuzeyindeGölbağları Mevkii’ndedir. Kaynak doğu-batı uzanımlı fay sistemine bağlı olarak,Ortaköy granitoyidi üzerinde suyun çökelttiği traverten içinden yüzeyeçıkmaktadır. Yöre halkı tarafından şifalı su diye kullanıldığı belirtilmektedir(Erzenoğlu, 1995, Atabey, 2013).

 

 

 

 

 

 

 

 

Çizelge 9- Gölbağlarımadensuyu analiz değerleri (Erzenoğlu, 1995, Atabey, 2013a).

 

Sıcaklık

(0C)

Debi

(l/sn)

pH

Elektriksel iletkenlik (µmho/cm)

Sertlik

(AS)

K

(mg/l)

Na

(mg/l)

Ca

(mg/l)

Mg

(mg/l)

As

(toplam)

26,5

0,1

6,8

3150

43,42

74

520

191

79

<0,01

Li

(mg/l)

HCO3

(mg/l)

SO4

(mg/l)

Cl

(mg/l)

I

(mg/l)

F

(mg/l)

CO3

(mg/l)

B

(mg/l)

SiO2

(mg/l)

CO2

(mg/l)

2,3

946

142

722

<0,5

1,3

<1

31

73

245,48

 

Madensuyunda; sodyum, klor, sülfat,florür, bor ve elektriksel iletkenliği fazla olup, içilmesi sakıncalıdır.

 

İNSANLARDAKİL YEME ALIŞKANLIĞI

 

Nevşehir’inbazı yerlerinde özellikle kadınlar kil yeme alışkanlığı bulunmaktadır. Bualışkanlığın çinko ve demir eksikliğinden kaynaklanan bir ihtiyaç olarakyendiği belirtilmektedir (Çavdar,  2008).Bu amaçla Nevşehir çarşıda taş halinde (Şekil 15A, 15B) kiltaşı satılmaktadır.Kil büyük oranda Avanos çevresindeki kiltaşlarından karşılanmaktadır (Şekil 16A).Nevşehir çarşısında ayrıca paket halinde tüy dökücü hamam tozu da satılmaktadır(Şekil 16B). Ancak bu hamamtozunun gelişigüzel kullanımı sonucunda ölümlere yolaçtığı bilinmektedir.

 

Hamamtozu baryum sülfür içermektedir. Baryum sülfürün kimyasal formülü BaS, molkütlesi 169,4 g olan, renksiz veya uçuk sarı renkli, toz halinde, ısıtıldığındabozunan, sağlığa zararlı, sıcak suda çözünen ve kıl dökücü olarak kullanılanbir maddedir. Çözünebilen baryum tuzları zehirlidir. Tüy dökücü olarakkullanılan hamam otu, diğer adıyla hamam tozu (zırnık otu) bileşiminde baryumsülfür  bulunmaktadır. Kullanımıbilinmez, dozu ayarlanmazsa ve dikkatli olunmazsa zehirlenme olasılığıyüksektir. Bununla ilgili vaka 27.07. 2011 tarihinde Bayburt’ta olmuştur.Hamamda, hamamotu kullanan 20 kadın zehirlenmiş, birisi hayatını kaybetmiştir (http://www.sabah.com.tr/Yasam/2011/07/27/kadinlar-hamaminda-zirnik-otu-faciasi-1). Satışa sunulan ve kullanılan tozun inorganik kökenliolduğu görülmektedir. Hamam tozunu yüz ve özellikle  göze kesinlikleteneffüs etmemelidir.Teneffüs etmesi durumunda tahrişe neden olabilir, yanmagibi istenmeyen sonuçlar görülebilir, hatta yüz ve göz bölgesinde yaralanmalara bile maruz kalınabilir (http://www.tozlusayfa.net/hamam-otu-tozu-nedir-nasil-kullanilir).

 

 

A                          B                

Şekil 15- A, B- Satışa sunulan kiltaşı parçaları (Nevşehir çarşısı), (Atabey,2010c, 2013b).

 

 

A                          B                

Şekil 16- A- Kiltaşı (Avanos), B- Hamam tozu (Nevşehir çarşısı) (Atabey,20010c, 2013a).

 

DOĞAL RADYASYON KAYNAKLARI

 

Avanosilçesi merkezi kuzeydoğusunda yer alan kırmızı çakıltaşı, çamurtaşı kaya birimidoğal radyoaktivite içermektedir (Atabey, 2013b). Çömlekçilikte, seramikte,tuğla-kiremit hammaddesi olarak kullanılan kırmızı çamurtaşlarındaradyoaktivite ölçümleri yapılmalıdır.

 

Özçıtak (2012) tarafından Nevşehir ili Merkez,Gülşehir, Avanos, Kozaklı, Acıgöl ve Ürgüp ilçeleri ve Sulusaray, Göre, Çat,Nar ve Uçhisar’da  29 farklı noktadaniçme suyu kaynağı olarak kullanılan 23 adet kuyu suyu, 1 adet musluk suyu, 3adet yüzey suyu ve 3 adet kaplıca suyu olmak üzere toplam 30 su örneği alınmıştır.Bu örneklerden 6’sı Avanos ilçesine aittir. AvanosMerkezi içme suyu örneklerinde ölçülen toplam beta aktivitederişimleri; 2980 mBq/l, 3470 mBq/l ve 3550 mBq/l saptanmıştır. Bu değerlerDünya Sağlık Örgütü’nün tavsiye ettiği 1000 mBq/l değerinden daha büyüktür(Özçıtak, 2012) (Çizelge 10).

 

Çizelge10- İncelenensu örneklerinde ölçülen toplam alfa ve toplam beta aktivite derişimi ve TDS(Özçıtak, 2012).

 

 

AĞIR METAL KİRLİLİĞİ

 

Avanosilçesi bazı yerlerinden alınan kayaç, toprak ve Kızılırmak Nehri sedimanörneklerinin analiz sonuçları aşağıda verilmiştir.

 

Çizelge 10-Kızılırmak Nehri kıyısı (Avanos köprüsü altı) sedimana ait analiz sonuçları(ppm) (Atabey, 2010c).

 

Pb

 

Mn

 

Sr

 

Ba

 

B

 

As

 

Bi

 

Cd

 

Co

 

Cr

 

Cu

 

Mo

 

Ni

 

51

488

600

312

<20

<10

<10

<20

<10

39

22

<5

60

Sb

 

Th

 

U

 

V

 

Se

 

Ti

%

Ca

%

K2O

%

Na

%

Mg

%

Al

%

Fe

%

--

<10

8

<10

48

<50

0,08

1,30

0,80

0,80

1,90

1,30

2,10

--

 

Nevşehir’inAvanos ilçesi Ballıca Mevkii ile kayalı tepe arasındaki kaolen-kil zonunda100-800 ppm arası arsenik, 2-5 ppb altın, 52-150 ppm kurşun ve 78-750 ppm çinkosaptanmıştır.  Avanos-Kalaba yoluüzeri  Devebağırtan Deresi. Sarıhıdırköyü kuzeyi köye içme suyu sağlayan kaynağın ana kayacı olan granitoid veporfiri kayaya ait analiz sonuçları: Cr 11 ppm, Cu 5 ppm, Zn 21 ppm, V  30 ppm. Sarıhıdır köyü güneyi Kayseri-Avanos karayolunu yarmasında görülen siyahdemir oksitli tabakanın (koordinatı; x: 89493 y:74886), Avanos ilçesinde çanak-çömlek toprağına ait (Şekil 17) (koordinatları; x: 89493 y: 74886), analiz değerleri Çizelge 11’deverilmiştir. Avanos 5 km batısı çanak çömlek toprağı için kullanılan kırmızıçamurtaşına ait analiz sonuçları: Cr: 25 ppm, Cu: 16 ppm,  Ni: 24 ppm, Pb: 20 ppm, Zn: 47 ppm, V: 62ppm, As:  37 ppm’dir.

 

 

A                                             B

Şekil 17- A, B-Avanos 5 km batısıGülşehir karayolu kıyısındaki çömlekçilikte kullanılan kahverenkli çamurtaşları

         (Atabey,2010c, 2013).

 

Çizelge11-Avanos seramik-çömlek yapımında kullanılan kırmızı renkli çamurtaşına ait analiz sonuçları (ppm)

         (Atabey, 2010c).

 

Pb

 

Mn

 

Sr

 

Ba

 

B

 

As

 

Bi

 

Cd

 

Co

 

Cr

 

Cu

 

Mo

 

Ni

 

32

732

480

710

<20

<10

<10

<20

<10

27

36

<5

28

Sb

 

Th

 

U

 

V

 

Se

 

Ti

%

Ca

%

K2O

%

Na

%

Mg

%

Al

%

Fe

%

--

<10

18

<10

68

<50

0,05

6,30

2,30

1,50

0,70

1,50

3,70

--

 

Kızılırmak Nehri Sivas ve kayseri yöresindenevsel ve endüstriyel atıkları bünyesine alıp (Şekil 18A, 18B), Avanos ilçemerkezinde yüksek kirliliğe ulaşmakta ve devam etmektedir.

 

A                                             B

Şekil 18- Kızılırmak Nehri’ndekikimyasal ve katı atıklar (Avanos ilçe merkezi).

 

 

KAYNAKLAR

Alp, İsmail (1978). ‘’Nevşehir ili Avanos ilçesi civarındakialüminyum-kaolen yataklarının değerlendirme raporu’’. MTA rapor No: 6377.

Atabey, Eşref. (1989).‘’1:100.000 ölçekli açınsama nitelikli Türkiye jeoloji haritaları serisi’’,

         Kayseri H-19  paftası, MTA yayını

Atabey, Eşref(2002a). ‘’Tüm Kapadokya risk altında mı?’’ TÜBİTAK Bilim ve Teknik,

         Sayı:412,64-67.

Atabey, Eşref(2002b). ‘’Tüm Kapadokya Yöresi Volkanik TüfNedeniyle Kanser Riski Altında

Mı?’’. Uluslar arası Katılımlı Beslenme, Çevreve Kanser Sempozyumu Bildiri Özleri,31 Mart-3 Nisan 2002, Ankara

Atabey, Eşref(2002c). ‘’Erionitli tüflerle göl çökellerininilişkisi’’. Türkiye 55. Türkiye jeoloji

         Kurultayı Bildiri özleri

Atabey, Eşref(2005). Tıbbi Jeoloji. TMMOB Jeoloji Mühendisleri Odasıyayınları: 88, 210s,

Atabey,Eşref (2007). ‘’Kapadokya bölgesindeki jeolojik unsurlar ve halk sağlığı’’.

         Kapadokya’nın Jeolojisi SempozyumuBildiri Özleri Kitabı, 17-20 Ekim 2007. Niğde.

Atabey, Eşref(2009a) ‘’Arsenik ve Etkileri’’. MTA yayınları, Yerbilimlerive Kültür Serisi: 3,

         91s.ISBN:978-605-4075-28-7

Atabey, Eşref(2009b). ‘’Türkiye’de asbest, eriyonit, kuvars ve diğermineral tozları ve

etkileri’’.MTA Yerbilimleri ve Kültür Serisi: 6, 191s. ISBN:978-605-4075-44-7.

Atabey, Eşref(2010a). ‘’Türkiye’de İnsan Kaynaklı unsurlar ve ÇevreselEtkileri’’. MTA

         Yerbilimlerive Kültür Serisi: 7, 286s. ISBN: 978-605-4075-77-5.

Atabey, Eşref(2010b). ‘’Türkiye’de İçme Suyunda Flor ve Etkileri’’. MTAYerbilimleri ve

         KültürSerisi: 9, 100s. ISBN: 978-605-4075-80-5.

Atabey, Eşref(2010c).  ‘’Türkiye’deKil ve Toprak Yeme alışkanlığı (jeofajia)-Topraktaki

Organizmalar(Patojenler)-Pekmez Toprağı ve Sağlık’’ MTA Yerbilimleri ve Kültür Serisi: 8, 121s.ISBN: 978-605-4075-81-2.

Atabey, Eşref(2013a). ‘’Nevşehir İli Tıbbi Jeolojik Unsurları ve halksağlığı’’. Nevşehir

         Belediyesi,399s. ISBN: 9944-5633-7-6

Atabey, Eşref(2013b). ‘’Türkiye’de Doğal Radyasyon Kaynakları ve TıbbiJeolojik etkileri’’.

         MTAYerbilimleri ve Kültür Serisi: 10, 158s. ISBN: 978-605-5310-60-8.

Atabey, Eşref.ve Ünal, Hasan (2008). ‘’Batı Anadoludaki Jeolojik Unsurlar ve Halk sağlığı

         Projesi,Tıbbi Jeoloji Etüt raporu’’, MTA Rapor No: 11067.Ankara.

Atabey, Eşref. Tarhan,Niyazi, Yusufoğlu, Halil, Canpolat, Münir (1988).  ‘’Hacıbektaş, Gülşehir, Kalaba, (Nevşehir)-Himmetdede (Kayseri) arasının jeolojisi’’. M.T.A. Rapor No: 8523.

Barış, Yusuf İzzettin (1987).‘’Asbestos and erionite related chest diseases’’. Semih Ofset

         Matbaası, 1987. Ankara.

Barış, Yusuf İzzettin ve Atabey, Eşref (2009). ‘’Türkiye’deMesleksel ve Çevresel Hastalıklar’’

         Köseleciler 1933, Magic Digital Center.221s. Bursa.

Barış, Yusuf İzzettin. Saracci, R., Simonato, L., Skidmore, J. W. ve Artvinli, Mustafa.1981.

‘’Malignant mesothelioma andradiological chest abnormalitiesin two villages in Central Turkey. An epidemiological and environmentalinvestigation’’. Lancet, (1), 984-987.

Çavdar, Ayhan, Oya (2008). ‘’Toprak vekil yeme alışkanlığı’na bağlı (jeofaji sendromunda) ve

hamile kadınlarda çinko eksikliği’’. Uluslararası KatılımlıTıbbi Jeoloji Sempozyum Kitabı, (Editör: Eşref Atabey). 120-122.YMGV Yayını,ISBN: 978-975-7946-33-5.

Edmunds, W. M. ve Smedley, P (2005). ‘’Fluoridein natural waters’’. In: Essential of

Medical Geology (Eds. O.Selinus, B. Alloway, J. A. Centone, R. B. Finkelman, R. Fuge, U. Lindh ve P.Smedley), Chapter, (12), 301-329.

Erzenoğlu, Zeki (1995). ‘’Türkiyetermal ve mineralli sular envanteri (Nevşehir)’’. MTA

         RaporNo: 10040.

Finkelman, R. B., Skinner,H. C. W., Plumlee, G. S. ve Bunnell, J. E (2001). ‘’Medical

         Geology’’. Geotimes, 20-23.

Genç, Mehmet Ali., Sarıaslan, Metin,Demirtaş, Güldane , Karabacak, Banu, Özbek, Eyüp,

Özkara, Ayşe, Kılıçdağı, R, Kavak, S., Zorlu, M. ve Nişan, E(2006). ‘’Kızılırmak Havzası’ndaki kirlilik parametrelerinin araştırılması’’.MTA rapor No: 11011.

Golder Associates (2013).‘’Himmetdede Altın Madeni Kapasite Artırımı Projesi. ÇED Başvuru

         Dosyası’’.GolderAssociatesMüh.Müş. Ltd. Şti. Ankara, 2013.

http://www.sabah.com.tr/Yasam/2011/07/27/kadinlar-hamaminda-zirnik-otu-faciasi1

http://www.tozlusayfa.net/hamam-otu-tozu-nedir-nasil-kullanilir

Karadeniz, Mehmet (1996). ‘’Cevherzenginleştirme tesis artıkları, çevreye etkileri önlemler’’.

         İstanbul Ofset  Basım Yayın San., 332s.

Kırıkoğlu, Mustafa (1999). ‘’Orta Anadolu Aksaray-Nevşehircivarı endüstriyel hammadde kaynakları prospeksiyon raporu’’. MTA rapor No:10227.

MTA (1980). ‘’Türkiye MadenEnvanteri (illere göre)’’. No: 179, 571s. Ankara.

MTA (2009). ‘’Türkiye yer altıkaynakları (illere göre)’’. Yer Bilimleri ve Kültür Serisi: 5,

         ISBN:978-605-4075-32-4. 602s. Ankara.

MTA (2010). ‘’1.100000 ölçekli Türkiye jeoloji haritaları’’.N0:139, Yozgat-J33 paftası (2. Baskı).

Özçıtak, Esra(2012). ‘’Nevşehir İlive ilçelerinde tüketilen içme ve kaplıca sularındaki

radyoaktiviteninölçülmesi’’. Nevşehir Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü. Fizik Anabilim DalıYüksek Lisans Tezi. 76s. (yayımlanmamış).

Temel, Abidin ve Gündoğdu, M. Niyazi. (1996). ‘’Zeolite occurences anderionitemesothelioma

relationship in Cappadociaregion, Central Anatolia,Turkey’’. Mineralium Deposita. (31), 539-547.

Türkecan, Ahmet, Akçay, Akçay Ali., Satır, Muharrem, Dönmez,Mustafa, ve Ercan, Tuncay (2003). ‘’Melendiz Dağları (Niğde) volkanizması’’.56’cı Türkiye Jeoloji Kurultayı Bildirileri, Ankara.

 

 

                   

Copyright © 2012.
Sitenin içeriğinde yer alan yazı ve resimlerin bütün hakları saklıdır. Yazı ve resimler izinsiz olarak kullanılamaz..
Siteyi en iyi İnternet Explorer 8.0 dışındaki tüm browserlarda düzgün görebilirsiniz.