Tıbbi Jeoloji Yazıları;

  PEKMEZ VE PEKMEZ TOPRAĞI

Bu makale Popüler Bilim Dergisi Aralık 2011, Yıl: 19, Sayı: 212, sayfa 38-43 yayımlanmıştır.

 

PEKMEZ VE PEKMEZ TOPRAĞI

 

Dr. Eşref ATABEY

Jeoloji Yüksek Mühendisi

esrefatabey@gmail.com

www.esrefatabey.com.tr

 

Bir gıda maddesi olan pekmez; özel çabalarla Anadolu’da yaygın olarak üretilmekte ve kaynatılması sırasında geleneksel olarak pekmez toprağı kullanılmaktadır. Pekmezin faydaları çok iyi bilinmektedir. Kayahan (1982) tarafından  ülkemizde yaklaşık 1200 üzüm çeşidinin olduğu, çok çeşitli üzüm cinsleri arasında; ak üzüm, kabarcık, dirmit, güzel üzüm, dökülgen, hasan dede, narince, misket, yediveren, köfter, kozan beyazı, şehre varmaz türlerinin pekmez yapımına elverişli oldukları belirtilmektedir.

 

Türk Standartları (1987) göre üzüm pekmezi "Taze ve kuru üzüm şırasının asitliğini azaltmak veya kalsiyum karbonat ya da sodyum karbonat ile asitliği azaltılarak tanen, jelatin veya uygun enzimlerle durultulduktan sonra tekniğine uygun olarak vakum altında veya açıkça koyulaştırılması ile elde edilen koyu kıvamlı veya bal, çöven, süt, süt tozu, yumurta akı gibi maddeler ilavesi ile katılaştırılan bir mamuldür" şeklinde tanımlanmaktadır.

 

PEKMEZ TOPRAĞI

 

Pekmez üretimi ve pekmezde toprak kullanımının  binlerce yıllık bir geçmişi bulunmaktadır.  Geleneksel olarak pekmez üretmek için üzümler önce sıkılmakta ve şırası elde edilmektedir. Şıradaki ekşiliği gidermek için durultma işlemi uygulanmaktadır. Bu işlem genelde içeriğinde %50-90 oranında kalsiyum karbonat bulunan pekmez toprağı kullanılarak yapılmaktadır (Yazıcıoğlu, 1967). Şıraya pekmez toprağının katılmasının nedeni şırayı durultmak, süzmeyi kolaylaştırmak ve şıranın ekşiliğini gidermektir.

 

Presten alınan şıraya 50-60°C'da 10-15 dakika kaynatılarak pekmez toprağı ilave edilir. Şıraya katılacak toprak 100 kg üzüm şırası için 1-1,5 kg arasındadır. Kestirilen şıra dinlenme kaplarında 4-5 saat dinlendirilir. Bu süre sonunda kabin dibinde tortu oluşur. Şıranın berrak kısmı alınır ve kaynatma işlemine geçilir. Şıra kaynadıkça köpük oluşur. Bu köpükler kepçe ile alınır. İyice kıvama gelen şıra artık pekmez olmuştur (Yazıcıoğlu,1967; Kayahan, 1982; Battaloğlu, 2009).

 

Pekmez yapılırken presten alınan ham üzüm şırası durultma ve asit giderme işlemine tabi tutulur. Presten alınan şıra çeşitli irilikte meyve parçaları, kabuk parçaları, hücre ve hücre parçaları içerir. Ayrıca üzüm suyunda tartarik asit, protein ve pektin gibi bileşikler de mevcut olup pekmez üretimine olumsuz etki yaparlar. Bu olumsuzlukları en aza indirmek için şırada durultma ve asit giderme işlemleri yapılır. Başlıca durultma yöntemleri ısı uygulaması, soğukta bırakmak, tanen-jelâtin uygulaması ve enzimatik yollarladır (Battaloğlu, 2009).

 

Durultma ve asit giderme işlemi ekşi pekmez hariç tatlı pekmez üretiminde genel olarak pekmez toprağı katılmasıyla yapılmaktadır. Bu uygulamada kullanılan toprak şıra asidini azalttığı gibi durultma ve süzmeyi de kolaylaştırır. Pekmez toprağı olarak kullanılan malzeme %50-90 oranında kalsiyum karbonat içeren beyaz ve beyaza yakın bir topraktır. Şıraya katılan miktarı 100 kg üzüm şırasına 1-5 kg arasında değişmektedir. Pekmez toprağının, pres edilmeden önce üzümlerin üzerine serpmek, pres edilen şıraya ve kestirilen şıraya katmak şeklinde uygulama metotları vardır. Birinci uygulamada pekmez toprağı üzümlerin üzerine serpilerek pres edilir. Elde edilen şıra da 10-15 dakika süreyle 50-60oC'da kestirilerek, 4-5 saat bekletilerek asiti azaltılır (Battaloğlu, 2009).

 

Diğer uygulamada ise presten alınan şıranın 50-60oC'de 10-15 dakika kaynatılıp pekmez toprağı ilave edilerek kestirilmesidir. Bu sırada üste çıkan köpükler kepçelerle alınır ve dinlendirme tanklarına (kaplarına) alınarak 4-5 saat bekletilir. Bundan sonra duru kısım sifonla alınarak pekmez kaynatma kazanlarına boşaltılır. Tarım ve Köyişleri Bakanlığı 100 kg üzüm şırasına 1-5 kg pekmez toprağı katılmasını öngörmektedir (Battaloğlu, 2009).

 

Pekmez toprağı özellikleri

 

Pekmez kaynatılması sırasında pekmezin içine konulan pekmez toprağı da bir bakıma jeofajia olayıdır. Pekmez toprağı olarak yumuşak, dağılabilir, kil boyutunda, genellikle beyaz, gri malzemeler kullanılmaktadır. Pekmez toprağı malzemesi tebeşir kayası, altere olmuş gölsel kireçtaşı, altere olmuş kireçtaşı, altere olmuş traverten kayası ile asbestli, altere serpantin malzemesidir.

 

Pekmez toprağı olarak kullanılan malzemelerin genellikle kalsit (CaCO3) bileşenli olduğu ve pekmezde kullanımının sağlık yönünden bir sakıncası olmadığı yönündedir. Ancak, yerleşim yerlerine yakın bulunan alanlardaki pekmez toprağının çöp atıkları, ilaç kalıntıları, ağır metal kirliliği  (arsenik gibi), karayolu kıyısında olması yönünden kullanılmaları sakıncalı olabilmektedir.

 

 

Kullanılan bazı pekmez toprakları asbest lif ve tozlarından oluşabilmektedir. Pekmezde asbestli toprak kullanımı konusunda şimdiye kadar zararlı olduğuna ilişkin bir kanıt bulunmamaktadır. Ancak asbestli toprağın ocaklardan çıkartılması ve kullanımı sırasında, tozlarının solunmasıyla sağlık riski oluşabilmektedir.  En önemli dikkat edilmesi gereken husus Polisiklik Aromatik Hidrokarbonlar (PAH) yönündendir.

 

Polisiklik Aromatik Hidrokarbonlar (PAH), iki ya da daha fazla aromatik halkanın birleşmesiyle meydana gelen bileşikler olarak tanımlanırlar (WHO, 2000). Bunlardan iki halkalı olanı naftalin, üç halkalı olanları antrasen ile fenantren ve halka sayısı daha fazla olan polisiklik aromatik hidrokarbonlar da kendilerine özgü isimlerle ifade edilirler. PAH’ların, hidrokarbonların yüksek sıcaklıkta pirolizi sonucunda oluştuğu uzun süreden beri bilinmektedir. Ayrıca yakın zamanlarda ortaya konan bulgular PAH’ların bakteri ve bitkilerce de oluşturulabildiğini göstermektedir (Battaloğlu, 2009).

 

Polisiklik aromatik hidrokarbonlar (PAH), insan sağlığı açısından oldukça önemlidir. WHO, FAO, Avrupa Birliği’nin ilgili komisyonları, ABD’deki FDA gibi kuruluşlar, yaptıkları çalışmalarla, tüketici sağlığının korunması da dahil, ilaç kalıntılarının yol açabilecekleri ekonomik ve sosyal yönlü olumsuzlukların önlenmesi için çalışmakta, diğer ülkelerle birlikteliğin sağlanması için çaba sarf etmektedirler (Harold ve diğerleri, 1998; Moret ve diğerleri, 2000).

 

Polisiklik aromatik hidrokarbonlar, bilinen bütün çevresel olaylardaki başlıca organik kirleticilerdendir ve geniş bir çevreye dağılmış olmalarından dolayı oldukça önemlidirler. Bu bileşiklerin fazlalığı çevresel kaygılara neden olmaktadır. Polisiklik aromatik hidrokarbonların esas kaynakları; yanma olayının tam gerçekleşmemesi, egzost gazları, organik maddelerin diagenetik prosesleri, orman yangınları ve mikrobiyolojik sentezler ya da dönüşümlerdir. Yani bu tür bileşikler hem bazı doğal olaylar sonucunda, hem de antropojenik prosesler sonucunda oluşmaktadırlar (Moret, 2000; Gong ve diğerleri, 2005a; Barranco ve diğerleri, 2003; Pensado, 2005; Battaloğlu, 2009).

 

Polisiklik aromatik hidrokarbonlar, hemen hemen bütün toprak çeşitlerinde bulunabilen kirleticilerdendir. Kömürün prolizinde, örneğin “gaz kok’u” fabrikasyonundaki gibi ya da kok üretim fabrikalarında oluşurlar ve buralardan çevreye atılan PAH içerikli atık maddeler, toprağa ve sedimentlere karışmakta ve buraların kirlenmesine neden olmaktadırlar (Battaloğlu, 2009). Ayrıca bu kirleticiler uzun süreli desorpsiyon sonucu kaynak suyuna da geçmektedir. Bu nedenle, bu kirleticilerin yerleşim yerlerinden mümkün olduğu kadar temizlenmesi gerekmektedir (Gong ve diğerleri  2005b).

 

Polisiklik hidrokarbonlar hem gıdalarda birikirler, hem de çevresel kirleticiler olarak atmosferde doğrudan bulunurlar. Bu yüzden hava, toprak ya da sular da bu maddeler tarafından etkilenmektedir ki bu çok önemlidir. Polisiklik aromatik hidrokarbonlar ile ilgili yapılan çalışmalar, birçok örnekte bu kirleticilerin bulunduğunu ortaya koymuştur. Bu örneklerden bazıları aşağıda verilmiştir (Pensado ve diğerleri, 2005). Hızla artan dünya nüfusunun beslenme ihtiyacını karşılamak için tarımsal üretimi arttırmak amacıyla, tarım ürünlerini zararlı böcekler, patojen organizmalar ve yabancı otlardan korumak, kalitesini ve verimi arttırmak için tarımsal savaşım yöntemleri uygulamak kaçınılmaz olmuştur (Battaloğlu, 2009). Bu yöntemlerin birisi de tarım ilaçlarının (pestisitler) kullanıldığı kimyasal savaşımdır. Çünkü kimyasal savaşım yüksek etkililiğe sahip olmakla hızlı sonuç verir. Bilinçli ve kontrollü kullanıldığında ekonomiktir ve ürünü toksin salgılayan organizmalardan da koruyabilir.

 

Ayrıca insanlar tarafından ekonomik şekilde imal edilmeleri de bu maddelerin geniş ölçüde kullanılabilmelerindeki unsurlardan birisidir (Haktanır ve Arcak, 1998). Pestisitler ile bunların kimyasal ve biyolojik değişim ürünleri (metabolit) sadece biyosit etkileri bakımından değil, aynı zamanda toplam ekosistem içindeki hedef ve etkileri bakımından da ilgi çekmektedir. İnsanlara, hayvanlara ve bitkilere çeşitli derecelerde zararı dokunabilecek 10.000 'den fazla böcek, 600 yabancı ot, 1.500 'den fazla bitki hastalığı ve 1500 tür nematod bilinmektedir (Haktanır ve Arcak, 1998; Battaloğlu, 2009). Çağımıza gelinceye kadar insanlar çeşitli türden bu zararlılarla çeşitli şekillerde mücadele etmeye çalışmışlardır. Özellikle zirai mücadele alanında ıslah, mekanik önlemler, rotasyon gibi çarelere başvurmuşlardır.

 

Hastalıkların kontrol altında tutulması amacıyla kimyasal maddelerin gittikçe artan dozlarda kullanılmaya başlanılması yüz yılımıza ait bir uygulamadır. Bu zirai mücadele ilaçları gerektiği zamanda doğru miktarlarda kullanılmadığı zaman çevre ve insan sağlığını olumsuz etkileyecek sonuçlara yol açmaktadır. Ancak ülkemizde gelişmiş ülkelere göre tarım ilaçları daha az kullanılmasına rağmen bunların çok zehirli maddeler olmasından dolayı üretimi, taşınması, depolanması ve uygulanmasında sorunlar çıkabilmektedir (Güvener ve diğerleri, 1986; Battaloğlu, 2009).

 

Yukarıdaki tüm sakıncalar dikkate alınarak Tarım Bakanlığı ve Sağlık Bakanlığı tarafından pekmez toprağı kullanımı denetim altına alınmalı, pekmez toprağı alınacak yerler belirlenmeli, kullanılacak toprağın gerekli ağır metal ve diğer kirleticiler bakımından analizleri yapılmalıdır.

 

Türkiye’de pekmez toprağı kullanılan bazı yerler

 

Türkiye’nin bir çok yerinde özellikle İç Anadolu’da yaygın olmak üzere pekmez toprağı kullanılmaktadır. Pekmez toprağı kullanılan yerler arasında Göktepe (Muğla), Bor (Niğde), Alihoca köyü (Ulukışla-Niğde), Sızır (Gemerek-Sivas), Eski Halfeti (Şanlıurfa), Hamidiye köyü (Pozantı-Adana), Eskil (Aksaray), Mucur (Kırşehir)  sayılabilir.

 

Hamidiye ve Alihoca köylerinden alınan pekmez topraklarında asbest karışımı mevcut olup, diğer yerlerdeki pekmez toprağının kökeni gölsel kireçtaşı ve traverten kayalarının alterasyonuyla oluşan tebeşir toprağıdır. Denizli ili Çameli ilçesi Elmalı köyü Karabaş Mah.1 km kuzeydoğusu yol kenarı beyaz renkli altere kireçtaşı toprağı analiz sonuçları. Analiz değerlerine göre kalsit olup, ağır metal saptanmamıştır (Atabey ve Ünal, 2008).Göktepe örneği XRD analiz sonucunda kalsit, çok az kuvars saptanmıştır (Atabey, 2010). Sızır köyü yakınında bulunan traverten kayasının altere olmuş kısımları pekmez toprağı olarak kullanılmaktadır.  Adana Pozantı ilçesi hamidiye köyü yakınında yüzeyleyen serpantinli, krizotil asbestli malzeme pekmez toprağı olarak kullanılmaktadır.  Şanlıurfa eski Halfeti ilçesi 500 m doğusu karayolu kıyısındaki altere Miyosen yaşlı kireçtaşlarındaki tebeşirli kısımlar pekmez toprağı amaçlı kullanılmaktadır. Pekmez toprağı altere gölsel kireçtaşı kayasıdır. Örneğin XRD analiz sonucunda kalsit bileşimli olduğu saptanmıştır (Atabey, 2009a). Şanlıurfa Hilvan ilçesi Siverek karayolu 10. km’sindeki Miyosen yaşlı altere, tebeşirli kireçtaşı pekmez toprağı olarak kullanılmaktadır.Niğde ili Bor ilçe  merkezi-Kemerhisar yolu kavşağı pekmez toprağına ait analiz sonuçları; traverten platosu altında yer alan altere olmuş, ayrışmış diyajenez geçirmiş traverten kumudur. Gevşek, bol gözenekli altere traverten pekmez toprağı olarak kullanılmaktadır. Analiz sonuçlarına göre ağır metaller limitlerin altındadır (Atabey ve Ünal, 2008).

 

Bor ilçesi pekmez toprağının x-ışınları difraktogramı sonucunda mineral bileşiminin kalsit ve kil olduğu görülmektedir. Konya Emirgazi ilçesi yöresindeki altere gölsel kireçtaşı, marn kayası pekmez toprağı olarak kullanılmaktadır. Pekmez toprağı örneğinin x-ışınları difraktogramı sonucunda mineral bileşiminin kalsitin yanı sıra mika, kristobalit, dolomit olduğu görülmektedir.

Ulukışla ilçesi Alihoca köyü tamamen serpantin, diyorit, gabro, peridotit, dunit kayaları üzerinde kurulmuştur. Beyaz killeşmiş, tozlaşmış ayrışmalı zonlu serpantin kayası analiz sonuçlarına göre; Cr: 704 ppm, Cu: 44 ppm, Ni: 404 ppm, Pb: 20 ppm saptanmıştır (Atabey ve Ünal, 2008). Aksaray Eskil ilçesi dahilinde pekmez toprağı tüketilmekte olup, bu amaçla değişik yerlerden pekmez toprağı temin edilmektedir.  Bor, Emirgazi ve Ulukışla yöresinde kullanılan pekmez topraklarındaki görece yüksek olan iz element değerleri verilmiştir.

Battaloğlu (2009) tarafından Niğde İli genelinden toplanan pekmez toprağı örneklerinde bazı tür pestisitlerin kalıntı düzeylerinin ve polisiklik aromatik hidrokarbonların varlığı araştırılmış, il genelinden 17 toprak örneği toplanmıştır. Bunlardan, Niğde merkezden 4, Bor ilçesinden 5, Çamardı ilçesinden 3, Altunhisar ilçesinden 3, Çiftlik ve Ulukışla ilçelerinden ise 1’er örnek almıştır (Şekil 18).

 

Battaloğlu (2009) Niğde ili genelinden toplanan pekmez toprağı örneklerinin analizlerinde, pestisit kalıntısı olarak, procymidone, azoxystrobin, cypermethrin, deltamethrin lambdacyhalothrin türü maddeler aranmış ve örneklerin hiç birisinde pestisit kalıntısına rastlamamıştır Ancak, polisiklik aromatik hidrokarbonların aranmasına ait araştırmasında, dört örnekte naftalin, bir örnekte ise benzo antrasen düzeyini belirlenen limitlerin üzerinde tespit etmiştir.

 

Pekmeztoprağı alınacak yerler İl Sağlık Müdürlüğünce belirlenmeli, toprağın tümelement analizi yapılmalı ve kullanıma denetimli izin verilmelidir.

Pekmez toprağının;

a- Kimyasal bileşimisaptanmalıdır. Bileşiminin yüzde 50-90’ı kalsiyum karbonat (CaCO3) olmalıdır,

b- Fiziksel özellikleri(renk, doku, gözeneklilik, sertlik vd.),

c- Kil oranına bakılmalıdır,

d- Toprağın pH’ı (bazikolmalı),

e- Toprakta organik maddeoranı (organik madde kıt olmalı),

f- Topraktakipatojenlerin varlığı (toprak solucanları, bakteri miktarı),

g- Asbest olup olmadığıanaliz edilmeli (asbest malzeme olmamalı),

h- Ağır metaller ve izelementler yönünden analiz edilmelidir.

Analizi istenecekelementler:

Krom, kobalt, demir, bakır, çinko, mangan,molibden, vanadyum, nikel, alüminyum, kalay, bor, antimon, sodyum, potasyum,  magnezyum, kalsiyum, fosfor, kükürt, klor,tungsten (volfram), silisyum, selenyum, iyot, flor, uranyum, radyum.

i- Toksik ağır metalleryönünden analiz edilmeli (bunlar; cıva, arsenik, kadmiyum, kurşun, talyum,polonyum),

j- Toprağınradyoaktivitesi ölçülmelidir,

k- Zirai ilaç kalıntısınabakılmalı (pestisit, herbesit ve insektisitler olmamalı),

l- Polisiklik AromatikHidrokarbonlar (PAH) analizi yapılmalı (bunlar olmamalı),

m- Deterjan atıkları tesbitedilmelidir,

n- Katı ve sıvı çöpatıkları olmamalıdır.

 

 

DEĞİNİLEN BELGELER

 

Abbey, L. M ve Lombard, J. A. 1973. The etiological factors and clinical implications

         of pica: Report of case, J. Am. Dent. Assoc., 87, 885-887.

Abrahams, P. W. 2004. Geophagy and the involuntary ingestion of soil. In: Essential

of Medical Geology (Eds. O. Selinus, B. Alloway, J. A. Centone, R. B. Finkelman, R. Fuge, U. Lindh ve P. Smedley), Chapter, 17, 435-458.

Adams, M. L., Zhao, F.J., McGrath, S. p., Nicholson, F. A., Chalmers, A., Chambers,

B. J. ve Sinclair, A. H. 2001. Cadmium and lead in British Wheat and Barley: Survey results and the factors affecting their concentration in grain. Project Raport No: 265. Home Grown Cereals Authority (HGCA), London.

Adriano, D. C. 2001. Trace elements in terrestrial environments, (2nd edition),

         Springer-Verlag, New York.

Akıncı, Ö. 1968. Seramik killeri ve jeolojisi . MTA Dergisi, 71, 63-73.

Albayrak, M. 2005. SEM Atlası. Maden Analizleri ve Teknolojisi Dairesi Başkanlığı,

         Ankara.

Albayrak, M. 2008. Batı Anadolu, Trakya ve Kapadokya yöresi zeolitleri mineralojik

         veri tabanı. Maden Analizleri ve Teknolojisi Dairesi Başkanlığı. Ankara.

Alloway, B. J. (Ed.) 1995. Heavy metals in soils (2nd edition), Blackie Academic and

         Professional, London.

Alloway, B. J. 2004. Bioavalilability of elements in soil. In: Essential of Medical

Geology (Eds. O. Selinus, B. Alloway, J. A. Centone, R. B. Finkelman, R. Fuge, U. Lindh ve P. Smedley), Chapter, 14, 347-372.

Alloway, B. J., Thornton, I., Smart, G. A., Sherlock, J. ve Quinn, M. J. 1988. Metal

         availability (in Shipham report), Sci. Total Environ., 75, 41-69.

Arcasoy, A. 2001. Çinko ve çinko eksikliği, Ankara Thalassemia Derneği.

 

Arcasoy A. 1994. Türkiye'de geophagia (toprak yeme alışkanlığı). Ankara

         Üniversitesi Basımevi,1-50.

Arcasoy, A. ve Ayhan, A.O. 1975. Trace minerals in thalassemia. Acta Hemat. 53,

         341.

Arcasoy, A., Çavdar, A. O., Cin, Ş. ve diğerleri. 1987. Effects of zinc supplementation

on linear growth in beta-thalassamia (a new approach). Am. J. Hematology, 24, 127-136.

Asami,T. 1984. Pollution of soils by cadmium. In changing metal cycles and human

         health (J. O. Nriagu, Ed.). Springer-Verlag, Berlin, 95-111.

Atabey, E. 2005a. Tıbbi Jeoloji. TMMOB Jeoloji Müh. Odası Yayınları: 88, 194s.

         ISBN: 975-395-844-7.

Atabey, E. 2005b. Pedojeoloji (Jeoloji ve toprak). Ölçü Dergisi.17-175. TMMOB

         İstanbul İl Koordinasyon Kurulu.

Atabey, E. 2009a. Türkiye’de asbest, eriyonit, kuvars ve diğer mineral tozları ve

         etkileri. MTA Yerbilimleri ve Kültür serisi, 6, 190s. ISBN: 978-605-4075-44-7.

Atabey, E. 2009b. Arsenik ve etkileri. MTA Yerbilimleri ve Kültür serisi, 3, 91s. ISBN:

         978-605-4075-28-7.

Atabey, E. 2010. Tıbbi Jeoloji Projesi 2009 yılı etüt raporu (Akdeniz, İç, Doğu ve

Güneydoğu Anadolu Bölgesi), 150s. MTA Rapor No: 11242. Ankara. (Yayımlanmamış).

Atabey, E. ve Ünal, H. 2008. Batı Anadolu’daki jeolojik unsurlar ve halk sağlığı

projesi 2006-2007 yılı Tıbbi Jeolojik etüt raporu, 292s. MTA Rapor No: 11067. Ankara. (Yayımlanmamış).

Atabey, E. ve Şahan, M. 2009. Tıbbi Jeoloji projesi 2008 yılı etüt raporu (Karadeniz,

İç ve Doğu Anadolu Bölgesi). 301s. MTA Rapor N0: 11099. Ankara.  (Yayımlanmamış).

Aufreiter, S. Hancock, R. G. V., Mahaney, W. C., Stambolic-Robb, A. ve

Sanmugadas, K. 1997. Mineralogy of soils eaten by humans. Int. J. Food Sci, Nutr., 48, 293-305.

Barış, Y. İ. ve Atabey, E. Türkiye’de mesleksel ve çevresel hastalıklar. 221s.  Verem

         Savaş Derneği yayını. Köseleciler 1933 Magic Digital Center, Bursa.

Barranco, A., Alonso-Salces, R.M., Bakkali, A.. Berrueta, L. A., Gallo, B., Vicente, F.

ve  Sarobe, M. 2003. Solid-phase clean-up in the liquid chromatographic determination of polycyclic aromatic hydrocarbons in edible oils, Journal of chromatography A, 988, 33-40.

Battaloğlu, R. 2009. Niğde ilinden toplanan pekmez toprağı örneklerinde pestisit

         kalıntıları ve polisiklik aromatik hidrokarbon (pah) aranması. 1.Tıbbi Jeoloji

         Çalıştay Bildiriler Kitabı. (Ed. Y. Örgün, G. Yalçın), TMMOB Jeoloji

         Mühendisleri Odası Yayını, 207-213.

Bittel, J. E. ve Miller, R. J. 1974. Lead, cadmium and calcium selectivity coefficient on

         montmorillonite, illite and kaolinite, J. Environ. Qual., 3, 243-254.

Brightsmith, D. J. ve   Aramburú Muñoz-Najar, R. 2004.  Avian geophagy and soil

         characteristics in Southeastern Peru. Biotropica, 36, 4, 534-543.  

Bultman, M. W., Fisher, F. S. ve Pappagianis, D. 2004. The ecology of soil-burne

human pathogens. In: Essential of Medical Geology (Eds. O. Selinus, B. Alloway, J. A. Centone, R. B. Finkelman, R. Fuge, U. Lindh ve P. Smedley), Chapter, 19, 481-511.

 

Bunzl, K., Schmith, W. ve Sansomi, B. 1976. The kinetics of ion exchange in soil

organic matter. IV adsorption and desorption of Pb2+, Cu2+, Cd2+, Zn2+ and Ca2+ by peat, J. Soil Sci., 27, 154-166.

Canfield,, R. L., Henderson, C. R., Cory-Slechta, D. A., Cox, C., Jusco, T. A. ve

Lanphear, B. P. 2003. Intellectual impairment in children with blood lead concentrations below 10 microgrammme per deciliter, N. Engl. J. Med., 348, 1517-1526.

Carretero, M.I., 2002. Clay minerals and their beneficial effects upon human health.

         A review. Applied Clay Science, 21, 2, 155-163.

Cheek, D. B., Smith, R. M., Spargo, R. M. ve Francis, N. 1981. Zinc, copper, and

environmental factors in the Aboriginal Peoples of the North West, Aust, N. Z. J. Med., 11, 508-512.

Chen, M., Ma, L.  Q. ve Harris, W. 1998. Background concentrations of trace

elements in Florida Surface soils: Annual Progress Report, Soil and Water Science Dept, University of Florida, Gainesville.

Chino, M. 1981. Heavy metal pollution of soils in Japan (K. Kitagishi and I. Yamane,

         Eds.) Japan Scientific Society Proceedings, Tokyo.

Coyne, M. S. 1999. Soil Microbiology. An exploratory approach. Delmar Publishers,

         Albany, Newyork.

Council for Agricultural Science and Technology, 2000. Transmissible spongiform

         encephalopathies in the United States: Task Force Report no: 136, 36.

Coyne, M. S. 1999. Soil microbiology: An exploratory approach, Delmar Publishers,

         Albany, New York.

Cragin, F. W. 1836. Observations on Cachexia Africana or dirt-eating, Am. J. Med.

         Sci, 17, 356-364.

Culbard, E. B., Thornton, L., Watt, J., Weatley, M., Moorcroft, S. ve Thompson, M.

1988.  Metal contamination  in British Suburban dusts and soils, J. Environ. Qual., 17, 226-234.

Çavdar, A. O, 1983. Geaphagi in Turkey Prog. Clin. Biol Res., 129, 71-97.

Çavdar, A.O. 2000. Analysis of Zinc (serum, plasma, erythrocyte, and hair

zinc) and its relation to nutrition (cross-sectional and longitudinal studies) in pregnant Turkish women: A review. J Trace Elem Experi Medicine 13, 63-71.

Çavdar, A. O. 2008. Toprak ve kil yeme alışkanlığı’na bağlı (jeofaji sendromunda) ve

 hamile kadınlarda çinko eksikliği, Uluslararası Katılımlı Tıbbi Jeoloji Sempozyum Kitabı, 120-122.YMGV Yayını, ISBN: 978-975-7946-33-5.

Çavdar, A. O. ve Arcasoy, A. 1972a. Hematologic and biochemical studies of Turkish

         children with pica. Clin Pediatrics, 11, 215. 

Çavdar, A. O. ve Arcasoy, A. 1972b. Pica in Turkey. Türkiye Tıp Akademisi

         Mecmuası, 7, 3.

Çavdar, A. O., Arcasoy, A., Cin, S. ve Gümüş, H. 1980. Zinc deficiency in geophagia

in Turkish Children and Response to treatment with zinc sulphate, Hemotologica, 65, 403-512.

Çavdar, A.,O. Arcasoy, A., Cin, Ş., Babacan, E. ve Gözdaşoğlu, S. 1983. Geophagia

in Turkey: Iron and zinc definiency, iron and zinc absorption studies and response to treatment with zinc in geophagia cases. Zinc Deficiency in human Subjects, 71-97.

 

 

Çavdar, A. O., Bahçeci, M., Akar, N., Erten, J., Bahçeci, G.  H. 1988. Zinc status in

pregnancy and the occurrence of anencephaly in Turkey.  J. Trace Elem. Electrolyes Health Dis., 2, 9-14.

Çavdar, A. O., Bahçeci, M., Akar, N., Erten, J. ve Yavuz, H. 1991.Effect of zinc

supplementation in a Turkish woman with two previous anencephalic infants. Gyn and Obst. Inv. 32, 123-125.

Çavdar, A.O., Yavuz, G., Gözdaşoğlu, S., Babacan E.ve diğerleri.1993. Burkitt's

lymphoma in Turkish children: Clinical, viral (EBV) and molecular studies. Leukemia and Lymphoma . 14, 323- 330.

Çavdar, A. O., Ünal, E., Babacan, E. ve diğerleri. 2002. Trace elements analyses

(zinc and selenium) in pediatric malignant lynuphornos Turk. J. hematology, 19, 244-247.

Danford, D. E., Smith, J. C. ve Huber, A. M. 1982. Pica and mineral status in the

         mentally retarded, Am. J. Clin. Nutr., 35, 958-967.

Davarcıoğlu, B. ve Çiftçi, E. 2008.  Orta Anadolu Bölgesi kil minerallerinin spektral

karakterizasyonu ve insan sağlığında kullanımları. Uluslararası Katılımlı Tıbbi Jeoloji Sempozyum Kitabı, 182-191.YMGV Yayını, ISBN: 978-975-7946-33-5.

Del Hoyo, C. 2007. Layered double hydroxides and human health: An overview.

 Applied Clay Science, 36, 2, 103-121.

Demir, B. M. 2009. Terapötik Jeoloji (Jeolojik malzeme, süreç ve mekânların insan

         sağlığında tedavi edici etkisi), Jeoloji Mühendisliği Dergisi 33, 1, 63-74.

Doğru, Ü., Arcasoy, A. ve Çavdar, A. O. 1979.  Zinc levels of plasma erythrocyte, hair

and urine in children with iron deficiency and geophagia. Acta Haemat, 62, 41.

Donald, V. E. ve Ferrell, R. E. 1985. "Nigerian geophagical clay: A traditional

         antidiarrheal pharmaceutical." Science, 227, 634–636.

Dudka, S. 1993. Factor analysis of total element concentration in surface soils of

         Poland. Sci. Total Environ., 163, 161-172.

Edwards, C. H., McDonald, S., Mitchell, J. R., Jones, L., Mason, L., Kemp, A. M.,

Laing, D. ve Trigg, L. 1959. Clay and cornstarch eating women, J. Am. Diet. Assoc., 35, 810-815.

Feldman, M. D. 1986. Pica: Current perspectives, Psychosomatics, 27, 519-523.

Finkelman,R.B. 2006. Health benefits of geologic materials and geologic processes,

         Int. J. Environ. Res. Public Health, 3, 4, 338-342.

Forbes, E. A., Posner, A. M. ve Quirk, J. P. 1976. the specific adsorption of divalent

         Cd, Co, Cu, Pb and Zn on geothite, J. Soil Sci., 27, 154-166.

Geissler, P. W. 2000. The significance of earth eating: Social and cultural aspects of

         geophagy among Luo Children, Africa, 70, 653-682.

Gelfand, M. C., Zarate, A. ve Knepshield, J. H. 1975. Geophagy: a cause of life

threatening hyperkalemia in patients with chronic renal failure, JAMA, 234, 738-740.

Gomes, C. ve Silva, J. 2007. Minerals and clay minerals in medical geology. Applied

         Clay Science, 36, 1, 4-21.

Gong Z., Wilke B.-M., Alef, K. ve  Li, P. 2005a. influence of soil moisture on sunflower

oil extraction of polycyclic aromatic hydrocarbons from a manufactured gas plant soil, Science of the Total Envoriment, 343, 51-59.

Gong, Z., Alef, K, Wilke, B.-M. ve  Li, P. 2005b. Dissolution and removel of PAHs

         from a contaminated soil using sunflower oil, Chemosphere, 58, 291-298.

Gözdaşoğlu, S., Çavdar, A. O., Babacan, E, Mengübaş, K., Yavuz, G., Ünal, E.,

Pamir, A., Öcal, G. ve Gökçora, H. I. 1995. Late effects of chemoradiotherapy in pediatric Hodgkin's disease. J. Chemother. 7, 5, 463-466.

Güvener, A., Küçükkalıpçı, F., Koçer, F. ve Nurlu, K., 1986, Gıda maddelerinde

         tarımsal ilaç bakiyelerinin araştırılması. TUBİTAK,TOAG/497, 1-71.

Haktanır, K. ve  Arcak S. 1998. A.Ü.Ziraat Fak. Çevre Kirliliği Ders Kitabı, 457, Yayın

         no:1503.

Halilova, H. 2008. Doğadan gelen sağlık. 128s. Palme Yayıncılık. ISBN: 978-605-

         5829-02-5. Ankara.

Harold, H., Hart, D. J. ve Craine, L. E. 1998. Organik chemistry, Ninth Ed, Palmer

 Puplishing, New Jersey, 1998. Çeviri Ed. Tahsin Uyar, Ankara.

Holmgren, C. G.S., Meyer, N. W., Chaney, R. L. Ve Daniels, R. B. 1993. Cadmium,

lead, zinc, copper and nickel in agricultural soils in the Unşted States, J. Environ. Qual., 22, 335-348.

http://www.augustachronicle.com/stories/031899/fea_clay.shtml

http://www.degisimrehabilitasyon.com.tr/cocuklarda-davranis-problemleri/toprak-

         yeme-pika

http://www.nytimes.com/2009/01/27/health/27brod.html?_r=1&emc=eta1

http://scienceblogs.com/mt/pings/73188-2010

http://www.webhatti.com/hayvanlar-alemi/478869-kopeklerde-tas-toprak-yeme-     hastaligi-allotriophagia.html

http://tr.wikipedia.org/wiki/Patojen) (Haziran 2010).

Hunter, J. M. 1973. "Geophagy in Africa and in the United States: A culture-nutrition

         hypothesis." Geographical Review April, 170-195.

Hunter, J. M., Horst, O. H. and Thomas, R. N. 1989.  Religious geophagy as a

cottage industry: The Holy ctablet of Esquipulas, Guatemala, Natl. Geogr. Res., 5,281-295.

Hürriyet Gazetesi, 2008. Kenya’lı kadınlarda taş yeme alışkanlığı, 20 Eylül 2008.

Johns, T. 1986. Detoxification function of geophagy and demostication of the potato,

         J. Chem. Ecol., 12, 635-646.

Kabata-Pendias, A. ve Pendias, H. 1992. Trace elements in soils and plants 2nd

         edition), CRC Press, Boca Raton, FL.

Kadir, S.  Eren, M. ve  Atabey, E. 2010. Dolocretes and associated palygorskite

occurrences in siliciclastic red mudstones oft he Sarıyer formation (Middle Miocene), Southern side oft he Çanakkale Strait, Turkey. Clays and Clay Minerals, Vol. 58, N0: 2, 205-219.

Kayahan, M. 1982. Üzüm şırasının pekmeze işlenmesi sırasında meydana gelen

terkip değişmeleri üzerine araştırmalar. A.Ü. Ziraat Fak. Yayınları,.797, Muhtelif Sayfalar, Ankara.

Key, T. C.,  Horger, E. O.  ve Miller, J. M. 1982. Geophagia as a cause of maternal

         death, Obstet. Gynecol., 60, 525-526.

Kinniburgh, D. G., Jackson, M. L. ve Syers, J. K. 1976. Adsorption of alkaline earth

transition and heavy metal cations by hydrous gels of iron and alüminium, Soil Sci., Soc. Am. Proc., 40, 769-799.

Lacey, E. P. 1990. Broadening the perspective of pica: Literature review. Public

         Health Rep. 105, 1, 29-35.

Lindsay, W. L. 1979. Chemical ewuilibria in soils. John Wiley and Sons, New York.

 

 

Lopez-Galindo, A., Viseras, C. ve Cerezo, P. 2007. Compositional, technical and

safety specifications of clay to be used as pharmaceutical and cosmetic products. Applied Clay Science, 36, 1, 51-63.

Marschner, H. 1995. Mineral nutrition of higher plants (2nd edition), Academic Press,

         San Diego, CA.

Mattson, D.J., Green, G. I.  ve Swalley, R.  1999. Geophagy by Yellowstone grizzly

         bears. Ursus 11, 109-116.

Mc Grath, S. P. ve  Loveland, P. J. 1992. Soil Geochemical Atlas of England and

         Wales, Blackie Academic and Proffessional, Glasgow.

Mckenzie, R. M. 1980. The adsorption of lead and other heavy metals on oxides of

         manganese and iron, Aust. J. Soil Res., 18, 61-73.

Mee, A., Denny, R., Fairclough, K., Pullan, D. M. ve Boyd-Wallis, W. 2005.

Observations of parrots at a geophaghy site in Bolivia. Biota Neotrop, vol. 5, no: 2, campinas 2, ISSN: 1676-0603.

Millstone, E. 1997. Lead and Public health, Earthscan Publiscations, London.

Minnich, V., Okçuoğlu, A., Tarcon, Y., Arcasoy, A., Cin, S., Yörükoğlu, O.,  Renda, F.

ve Demirağ, B. 1968. Pica in Turkey. II. The effect of clay upon iron absorption, Am. J. Clin. Nutr., 21, 78-86.

Moret, S., Conte, S. ve Lanfranco.M, 2000. Polycyclic aromatic hydrocarbons in

         edible fats and oils: occurrence and analytical method, A, 882, 245-253.

Morgan, H. Ve Sims, D. L. 1988. Discussion and conclucions (in The Shipham

         Report), Sci. Total Environ., 75, 135-143.

Murray, K. ve Lindler, P. W. 1983. Fulvic acids: Structure and metal binding. 1. A

         Random Molecular Modal, J. Soil Sci., 34, 511-523.

Okçuoğlu, A., Arcasoy, A., Minnich, V., Tarcan, Y., Yörükoğlu, O. ve diğerleri. 1966.

Pica in Turkey: The incidance and association with anemia. Am. J. Clinical Nutrition, 19, 125-130.

Oomen, A. G., Hack, A., Minekus, M., Zeijdner, E., Cornelis, C., Verstraete, W., van

de Wiele, T., Wragg, J., Rompelberg, C. J. M., Sips, A. J. A. ve  van Wijnen, J. H. 2002. Comparison of five in vitro digestion models to study the bioaccessibility of soil contaminants, Environ. Sci. Technol., 36, 3326-3334.

Önem, Y. 2000. Sanayi madenleri. Kozan Ofset. ISBN: 975-96255-1-2. Ankara.

Paul, E. A. ve Clark, F. E. 1996. Soil microbiology and biochemistry, Academic

         Press, New York.

Pensado, L.,Casais, M. C., Mejuto, M. C.ve Cela, R. 2005. Application of matrix solid-

phase in the analysis of priority polycyclic aromatic hydrocarbons in fish samples, Journal of chromatography A, 1077,103-109.

Reid, R. M. 1992. Cultural and medical perspectives on geophagia, Med. Anthropol.,

         13, 337-351.

Robinson, B. A, Tolan, W. ve  Golding-Beecher, O.1990. Childhood pica some

aspects of the clinical profile in Manchester, Jamaica. West Indian Med. J. 39, 1, 20-60.

Root-Bernstein, R. S. ve Root-Bernstein, M. R. 2000. Honey, mud, maggots and

         other medical marvels, Pan, London.

 

 

 

Rowland, M. J. 2002. Geophagy: An assessment of implications for the development

of Australian indigenous plant processing technologies. Australian Aboriginal Studies, No. 1, 51-66. Availability: <http://search.informit.com.au/documentSummary;dn=594428456292261;res=IELHSS> ISSN: 0729-4352. [cited 29 Apr 10].

Severance, H. W., Holt, T., Patrone, N. A. ve Chapman, L. 1988. Profound muscle

weakness and hypokalemia due to clay ingestion, South. Med. J., 81, 272-274.

SGU. 2004. İsveç Jeokimya Haritaları (www.sgu.com).

Shimbo, S. Zhang, Z. W., Watanabe, T., Nakatsuka, H., Matsuda-Inoguchi, N.,

Higashikawa, K. Ve Ikeda, M. 2001. Cadmium and lead contents in rice and other cereal products in Japan in 1998-2000, Sci, Total Environ., 281,

165-175.

Smith, B. 2001. Geophagia. Earthwise, 17, 24-25. BGS.

Smith, B., Rawlins, B. G., Cordeiro, M. J. A. R., Hutchins, M. G., Tiberindwa, J. V.,

Sserunjogi, L. Ve Tomkins, A. M. 2000. The bioaccessibility of essential and potantially toxic trace elements in trpical soils from Mukono District, Uganda, J. Geol. Soc., 157, 885-891.

Staley, J. T. 2002. A microbiological perspectives of biodiversity. In Biodiversity of

Microbial Life (J.L. Staley and Anna-Lousie Reysenbach, Eds.), John Wiley and sons, New York.

Stuanes, A. 1976. Adsorption of Mn2+, Zn2+, Cd2+ and Hg2+ from binary solutions

         by mineral material, Acta Agrica Scand., 26, 243-250.

Şener, M. ve Çakar, G. 2009. Toprak yeme hastalığında (jeofaji) kullanılan

toprakların jeolojik özellikleri (Bor-Emirgazi Bölgesi). Jeoloji Mühendisliği Dergisi, 33, 2, 143-172.

Şıklar, Z. Tanyer, G., Dallar, Y., Göktaş, Y. ve Demir, M. 1996. Çocukluk çağında

         pika ve demir eksikliği anemisi. Türk Klin. Pediatri, 5, 151-154.

Tayanç. M. M. 1942. Toprak yeme anemileri. Tıp Dünyası, 15, 5023.

Tayanç. M. M. 1943. Toprak yeme anemileri münasebetiyle. Türk Tıp mecmuası, 16,

         5167.

Timothy, J. ve and Duquette, M. 1991. "Detoxification and mineral supplementation    

as functions of geophagy." American Journal of Clinical Nutrition, 53, 448–456.

Tipping, E. ve Hurley, M. A. 1992. A unifying model of cation binding by humic

         substances, Geochem. Cosmochim., 56, 3627-3641.

Türk Standartları. 1987. Üzüm Pekmezi Standardı,  3792,Ankara.

Vermeer, D. E. 1987. Geophagy in the American South, Bull. Shreveport Med. Soc.,

         37, 38.

Vermeer, D. E. ve Ferrell, R. E. 1985. Nigerian geophagical clay: A traditional

         antidiarrheal pharmaceutical, Science, 227, 634-636.

Washington State University, http://www.pharmacy.wsu.edu/History/history07.html

Wedeen, R. P., Mallik, D. K., Batuman, V. ve Bogden, J. D. 1978. Geophagic lead

         nephropaty: Case Report, Environ. Res., 17, 409-415.

Wei, F. S., Chen, J. S., Zheng, C. J. ve Jiang, D. Z. (ed.). 1990. Elemental

Background Cocentrations of soils in China. Chain Environmental Scientific Publishing Ltd., Beijing (reported in Chen et al., 1998).

WHO, 1996. Foodborne, waterborne, and soilborne diseases, World health report,

WHO. 2000. Regional Office for Europe, Copenhagen, Denmark.

         Fighting disease fostering development, World Helath Organization, Geneva.

 

Wiley, A. S. Ve Katz, S. H. 1998. Geophagy in pregnancy: A test of a hypothesis,

         Curr. Anthropol., 39, 532-545.

www.micktravels.com (2005).

Yazıcıoğlu, T. 1967. Türkiye'de Üzüm Üretimi ve Değerlendirilmesi. A.Ü. Zir. Fak.

 

         Yıllığı, 17, 2, 303-314.

 

Zhang, Z. W., Moon, C. S., Watanabe, T., Shimbo, S. Ve Ikeda, M. 1996. Lead

content of rice collected from various areas of the world. Sci. Total Environ., 191, 169-175.

 

                   

Copyright © 2012.
Sitenin içeriğinde yer alan yazı ve resimlerin bütün hakları saklıdır. Yazı ve resimler izinsiz olarak kullanılamaz..
Siteyi en iyi İnternet Explorer 8.0 dışındaki tüm browserlarda düzgün görebilirsiniz.